جستاری درباره نزول قرآن در ماه رمضان | چرا قرآن در ماه رمضان نازل شده است؟

در بین علمای دین، مفسران، دانش‌آموختگان علوم قرآنی و همچنین برای افرادی که پس از دوران رسالت پیامبر (ص) به سر می‌بردند، همواره این سؤال مطرح بوده است که نزول قرآن چه زمانى و چگونه اتفاق افتاده است؟

کد خبر: ۱۵۸۱۱۶

تاریخ : ۲۱ فروردين ۱۴۰۲ - ۱۲:۳۳

نوشته

حمیده خلیل‌زاده | شهرآرانیوز؛  بنا بر آیه شریفه «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی انزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ» رمضان ماه نزول قرآن خوانده می‌شود و بنا بر تفسیر این آیه، علمای دین معتقدند که قرائت قرآن و پرداختن به آن از هر زمان دیگری دارای ثواب و فضیلت بیشتری است. باوجوداین در بین علمای دین، مفسران، دانش‌آموختگان علوم قرآنی و همچنین برای افرادی که پس از دوران رسالت پیامبر (ص) به سر می‌بردند، همواره این سؤال مطرح بوده است که نزول قرآن چه زمانى و چگونه اتفاق افتاده است؟

آیا سرآغاز وحى، روز مبعث در ماه رجب بوده است، یا شب قدر در ماه مبارک رمضان؟ خداوند متعال، زمان نزول قرآن را شب قدر معرفى می‌‏کند. روایاتى، به ابتداى وحى و نزول نخستین آیات قرآنى در روز بعثت اشاره دارد. این تعارض چیست و از کجا ناشى می‌شود؟ برخى مفسّران قرآن برای حل این تعارض دیدگاه‏‌هایى ابراز داشته‌‏اند. اینک دیدگاه‌‏ها و نقد و بررسى آن‌ها را مرور می‌کنیم.

بعثت و ابتداى نزول قرآن در ماه مبارک رمضان

براساس پاره‌ای از روایات، مبعث پیامبر (ص) در ماه رمضان بوده است. امام محمد باقر (ع) می‌فرمایند: «سرآغاز وحى به رسول خدا (ص) در روز دوشنبه هفدهم ماه رمضان بوده است.» حضرت در بیان دیگرى می‌‏فرمایند: «روز دوشنبه هفدهم ماه رمضان در کوه حرا، فرشته‏‌اى بر رسول خدا (ص) که در آن روز چهل‌ساله بودند، نازل شد و فرشته‌‏اى که وحى بر ایشان آورد، جبرئیل بود.»
(تاریخ ابن کثیر، ۶/۳)

آغاز بعثت نبوى در قالب وحى قرآنى نبوده است

عده‌ای معتقدند که آغاز بعثت در همان ۱۷ ربیع‌الاول بوده است، اما در آن‌زمان آیه‌ای بر پیامبر (ص) نازل نشده و ایشان تنها به پیامبری مبعوث شده‌اند. جعفر سبحانى در توضیح این دیدگاه چنین می‌‏نویسد:

«از آنجا که نفس انسانى در نخستین مرتبه، توانایى تحمل وحى را ندارد، بلکه باید تحمل آن تدریجى انجام بگیرد؛ بنابراین باید گفت: در روز بعثت (روز بیست و هفتم) تا مدتى پس از آن، حضرت فقط نداى آسمانى را مبنى بر اینکه او رسول و فرستاده خداست می‌‏شنیدند؛ و هیچ‌گاه در چنین روزى آیه‏‌اى نازل نشده است؛ پس از مدتى در ماه رمضان نزول تدریجى شروع شده است. روایاتى داریم که جریان روز بعثت را با شنیدن نداى غیبى تمام کرده و سخنى از نزول قرآن و یا آیات به میان نیاورده است؛ بلکه موضوع را چنین تشریح مى‏‌کند که در آن روز، پیامبر (ص) فرشته‌‏اى را دیدند که به ایشان می‌‏گوید: «یا محمّد انّک لرسول اللَّه» و در برخى روایات فقط شنیدن ندا نقل شده و سخن از رؤیت به میان نیامده است.»

مبعث پیامبر (ص)

پیامبر (ص) در ماه رجب مبعوث شده‌اند و نخستین آیات قرآنى هم در همان روز فرود آمده است؛ اما نزول چند آیه در مقام بعثت، به مفهوم نزول قرآن نیست. این دیدگاه که در میان عالمان شیعه از شهرت زیادى برخوردار است، مبناى استدلال خود را روایت زیر قرار داده است که در آن امام صادق‏ (ع) به حسن‌بن‌راشد فرمودند: «روزه ۲۷ ماه رجب را از دست مده؛ زیرا آن روزى است که پیامبرى حضرت محمّد (ص) ابلاغ شده است و ثواب شصت ماه روزه را دارد.» همچنین از امام رضا (ع) نقل شده است: «خداوند پیامبر اسلام‏ (ص) را در ۲۷ ماه رجب مبعوث کرده است. ازاین‌رو کسى که آن روز را روزه بگیرد، خداوند متعال روزه شصت ماه را برایش می‌‏نویسد.»

نزول قرآن

قرآن دو نوع نزول داشته است: «دفعى» و «تدریجى». دفعى آن در شب قدر و تدریجى آن در مناسبت‌‏هاى مختلف و در روز بعثت پیامبر (ص) قبل از نزول دفعى، روى داده است. عالمانى که به نزول دفعى و تدریجى قرآن معتقد هستند، دو گروه را تشکیل می‌دهند:

گروه نخست: عالمانى هستند که بر اساس روایت یا روایاتى، به این باور رسیده‌‏اند که همه قرآن، در آغاز به بیت‌المعمور (در آسمان چهارم) نازل شده، سپس برحسب مقتضیات زمانى در قالب آیات و سوره‏‌ها به پیامبر اسلام‏ (ص) وحى شده است.

گروه دوم: عالمانى هستند که خبر نزول ابتدایى قرآن به بیت‌المعمور را، هم به لحاظ خبر واحدبودن و هم به دلیل غیرصحیح بودن آن مورد تردید قرار داده و ناپذیرفتنى اعلام کرده‌‏اند؛ در مقابل از طریق شواهد قرآنى بدین باور رسیده‌‏اند که قرآن یا نور و حقیقت قرآن، ابتدا جملگى بر قلب شریف پیامبر اسلام (ص) نازل شده؛ سپس در طول ۲۳ سال، بنا بر ضرورت‏‌هاى جامعه نبوى و دستور وحیانى، از قلب رسول خدا (ص) به زبان آن حضرت جارى شده و به اطلاع مردم رسیده است. قرآن، جز نزول تدریجى، نزول دیگرى نداشته است. بعثت پیامبر (ص) یا در ماه مبارک رمضان، با آیاتى از قرآن بوده و یا در ماه رجب، بدون وحى قرآنى انجام شده است.

پیامبر (ص) ۲ بعثت داشته‌اند

دیدگاهى بر این باور است که پیامبر خدا (ص) دو بعثت داشته‌اند: یکى، روزى که جبرئیل ایشان را بدون وحى قرآنى به پیامبرى بشارت می‌دهد؛ و دیگرى، روزى که ایشان را با آیات قرآنى به آشکارکردن دعوت، دستور می‌‏دهد. یکی از دلایل این دیدگاه اشاره به این نکته دارد که رسول‏‌خدا (ص) سال‏‌ها در مکه دعوت آشکارى نداشت و فقط على (ع) و خدیجه (س) با ایشان همراه بودند.

سپس خداوند متعال دستور داد که دعوتش را آشکار سازد. پیامبر خدا (ص) ظهور کردند و خود را به قبایل عرب معرفى کردند. دارندگان این دیدگاه، با توجه به روایات رسیده و صراحت فرمایش امام صادق‏ (ع) به نزول قرآن در مدت بیست سال و شأن نزول آیه، آنان را به این نتیجه سوق می‌دهد که مبعث دوبار اتفاق افتاده است: مبعث ابتدایى در ۲۷ رجب و بدون وحى قرآنى؛ مبعث دوم سه سال پس از مبعث نخستین، در شب قدر و با وحى قرآنى.

پاسخ و نتیجه‌گیری

در بین علما و مفسران برای هر کدام از دیدگاه‌ها دلایلی بر رد و تأیید وجود دارد. با بررسی تمام این موارد می‌‏توانیم بگوییم: «آغاز بعثت، بیست‌وهفتم ماه رجب و ابتداى نزول آیات در بیدارى شب قدر بوده است.»، اما در رابطه با روایات ائمه معصومان (ع) بدون توجه به اخبار مورخان، باید گفت که در این روایات بعثتى را در ۲۷ ربیع‌الاول می‌‏بینیم که در آن هیچ نزولى از آیات قرآن مطرح نیست؛ و بعثتى را هم در ۱۷ رمضان یا شب قدر شاهدیم که در آن ابتداى نزول قرآن مطرح بوده و مورد تأیید قرآن نیز هست.

اگر روایت امام جعفر صادق‏ (ع) را هم که مدت نزول قرآن را در بیست سال تأیید می‌کند، بر آن بیفزاییم، نتیجه این خواهد بود که پیامبر خدا (ص) در بیست‌وهفتم ماه ربیع‌الاول از طریق نداى غیبى، پیام رسالت خود را دریافت می‌‏کند و در شب قدر سال سوم بعثت، دوباره با کلام وحیانى و آیات قرآنى برانگیخته می‌‏شود تا رسالت خود را علنى ساخته و فراگیر کند. پیشى‌گرفتن بعثت بر نزول قرآن، در کلام حضرت امیرالمؤمنین (ع) مبرهن است آنجا که می‌‏فرمایند: «انّ اللَّهَ سبحانه بعث محمداً بالحق... و ثم انزل علیه الکتاب...»؛ خداوند پاک و منزه، پیامبر (ص) را به حق مبعوث کرد و سپس قرآن را بر ایشان نازل نمود.»
(خطبه ۸۵ نهج‌البلاغه)