بازخوانی تاریخ وکیل‌آباد مشهد به مناسبت سالروز وقف این باغ توسط حاج‌حسین ملک | جاده‌ای به سمت آبادی

به مناسبت سالروز وقف باغ وکیل‌آباد توسط حاج‌حسین ملک، تاریخ ساخت این بولوار را که روزگاری به همت این واقف بزرگ پا گرفت، مرور کردیم.

کد خبر: ۳۰۱۵۹۱

تاریخ : ۰۳ آذر ۱۴۰۳ - ۰۹:۴۷

نوشته

سیدی | شهرآرانیوز؛ باغ وکیل‌آباد با سایه‌سار مهربان درختانش حالا سال‌هاست که بخشی از خاطرات جدایی‌ناپذیر مشهدی‌هاست که از حاج‌حسین ملک به یادگار مانده است. در خاطرات موسپیدکرده‌های این دیار آمده که راه رسیدن به این باغ از شفتالوزار‌های اراضی الندشت می‌گذشته است؛ آن هم با درشکه و دوچرخه.

اینکه بعد‌ها راهی که امروز به‌عنوان بولوار وکیل‌آباد می‌شناسیم چطور احداث شد تا راه رفتن به باغ وکیل‌آباد آسان و لذت‌بخش‌تر باشد، خود قصه‌ای کمتر گفته شده است؛ در‌واقع پیش از احداث بولوار وکیل‌آباد، مشهدی‎ها باید پانزده‌کیلومتر راه را در خارج محدوده شهر طی می‎کردند تا به این باغ برسند.

روزنامه اطلاعات سوم مرداد‌۱۳۳۸ خورشیدی می‌نویسد: «باغ وکیل‌آباد که از املاک شخصی حاج‌حسین آقای ملک است در پانزده‌کیلومتری شهر مشهد واقع است. در روز‌های تعطیل تابستان، متجاوز از ۱۰ هزار نفر از مردم با خانواده‌شان به باغ وکیل‌آباد می‌روند. این باغ ۳۵‌سال پیش با فکر و نقشه و هزینه آقای ملک احداث شد...» این‌طور که جریده اطلاعات نوشته، باغ وکیل‌آباد از حدود سال‌۱۳۰۳ تبدیل به تفرجگاهی برای مردم شده است، یعنی سال‌ها پیش‌تر از اینکه در سوم آذرماه‌۱۳۴۸ وقف‌عام شود؛ البته درباره بوستان وکیل‌آباد و ارزش کار حسین‌آقا ملک در وقف باغ شخصی خود برای عموم، بسیار نوشته‌اند، اما کمتر‌کسی از نقش او در احداث و توسعه مسیر رسیدن به آن یاد کرده است.

همین است که امروز و به مناسبت سالگرد وقف باغ وکیل‌آباد مروری خواهیم داشت بر ساخت و توسعه جاده وکیل‌آباد در قرنی که گذشت. ناگفته نماند که اطلاعات این گزارش بر پایه اسناد و تصاویر مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری شهرداری مشهد جمع‌آوری شده است.

تصویری کم یاب از آغاز عملیات احداث بولوار وکیل آباد مشهد

حدود جاده وکیل‌آباد

در نقشه سال ۱۳۱۰ خورشیدی تنها خط‌چینی عمودی بر خیابان کوهسنگی به سمت اراضی احمدآباد کشیده شده است که نشان از احداث مسیری در آینده می‌دهد. اما از نقشه سال‌۱۳۲۵‌خورشیدی به بعد، نام معبر سواره‌رو میدان تقی‏‌آباد به سمت ییلاقات طرقبه «جاده وکیل‏‌آباد» نامیده شده است.

این وضعیت در نقشه سال‌۱۳۳۵ نیز دیده می‏‌شود، اما نقشه سال‌۱۳۴۶‌خورشیدی، گویای آن است که خیابان وکیل‏‌آباد از میدان ملک‏‌آباد (فلسطین کنونی) آغاز می‏‌شده است و جالب این است که نقشه سال‌۱۳۵۵ از مشهد، هم به همین صورت است، اما بخش اصلی این جاده همان است که امروز نیز وکیل‏‌آباد نام دارد و از فلکه پارک (میدان آزادی) تا سه‌راهی طرقبه و شاندیز امتداد یافته و حتی در همان سال‏‌های نخست ساخت این معبر نیز بخش نخستین آن در میان مردم خیابان «احمدآباد» خوانده می‎شده است.

{$sepehr_key_92795}

حسین‌آقا ملک و جاده وکیل‌آباد

ماجرای احداث بولوار وکیل‌آباد از فروردین‌ماه‌۱۳۱۴‌خورشیدی شروع شده است؛ در این دوران، یکی از مهندسان شهرداری به نام مهندس کیان مأمور می‌شود برای احداث جاده‏‌ای از خیابان سپه (بهار کنونی) به سمت ییلاقات طرقبه گزارشی تهیه کند. او در این گزارش که خطاب به موسی‌خان مهام، رئیس وقت بلدیه مشهد، نوشته است، بخش‌به‌بخش مسیر را ارزیابی کرده و درباره محدوده خیابان وکیل‏‌آباد چنین توضیح داده است:

«خیابان وکیل‌آباد که فعلا مشجر و مستقیم و قابل‌استفاده است و با مختصر مخارجی کاملا مرمت می‏‌شود، به‌طوری‌که در محل مشاهده شد جدیدا در طرفین خیابان مزبور مشغول سنگ‌ریزی می‏‌باشند و سنگ‏‌هایی که ریخته شده برای طرز راه‌سازی که در نظر گرفته شده است قابل‌استفاده نیست. به قرار اطلاع، آقای حاجی‌حسین‌آقا [ملک]، سنگ‌ریزی این سمت را به‌طور کنترات واگذار نموده‏‌اند.

به‌عقیده بنده بهتر این است که این عمل با نظر مهندس و مأمور فنی که برای انجام امر تعیین خواهد شد، صورت گیرد و در عوض سنگ‌‏های درشت که قابل‌استفاده نیست و البته به‌علت بُعد مسافت، از حیث قیمت نیز گران‌تر است، سنگ ریز و ریگ درشت که در طرفین جاده موجود است و از حیث قیمت نیز ارزان‌تر است، برای طرز راه‌سازی که در نظر است با تفاوت نسبت ریخته شود....»

او همچنین توصیه‌‏هایی هم برای ساخت پل برای جلوگیری از سیل در این جاده ارائه می‏‌کند، اما همین گزارش نشان می‌‏دهد که امور اصلاح این جاده -پیش از آنکه ساخت جاده احمدآباد شروع شود و حتی قراردادی با مسئولان شهری و دولتی در این خصوص بسته شده باشد- بر عهده شخص حاج‌حسین‌آقا ملک بوده است.

مکاتباتی که در پس یک بزنگاه تاریخی انجام گرفت

ناگفته نماند، برای احداث این جاده، مکاتباتی نیز میان محمدولی‌اسدی در مقام نیابت تولیت آستان قدس‌رضوی، فروزان، پیشکار مالیه خراسان، و فتح‌ا... پاکروان، والی خراسان، در تابستان ۱۳۱۴ خورشیدی و پس از واقعه گوهرشاد که تبعات آن به اعدام اسدی انجامید، صورت گرفته است؛ مکاتباتی که در آن مقرر شده است از محل میدان مالیه تا میدان احمدآباد را آستان قدس اصلاح (ساخت) و میدان احمدآباد تا میدان نزدیک پل آب گناباد (فلکه پارک) را والی خراسان و از آنجا تا کنار کال گلستان را آقای حاج‌حسین‌آقا بر عهده بگیرند. با این همه اسنادی نیز هست که نشان می‌دهد پاکروان سعی کرده است نشان دهد اسدی به تعهدات خود عمل نکرده است.

او ۵‌شهریورماه نامه‏‌ای خطاب به اداره مالیه نوشته و توضیح اسدی در‌خصوص جاده ییلاقات را درخواست کرده است که شرح آن مفصل است، اما در همین نامه درباره اقدامات حسین‌آقا‌ملک تا آن زمان چنین آمده است: «در نتیجه مذاکراتی که با حاج‌حسین آقای‌ملک کرده‌‏ام ایشان با وجود اینکه تا‌به‌حال ۵۰ هزار ریال اعانه برای ساختمان این راه داده‏‌اند، حاضر شدند قسمت راه بین نهرگناباد {که به فلکه پارک امروز می‌‏رسید} و وکیل‏‌آباد را که مخارج آن ۱۴ هزار ریال برآورد شده است هم به عهده بگیرند، مشروط بر اینکه آقای نایب‌التولیه و کمیسیون معتمدین در قسمت‌‏هایی که تعهد کرده‏‌اند، فورا اقدام و آن را خاتمه دهند؛ همچنین باید به ایشان اطمینان قطعی داده شود در قسمت راهی که خارج از ملک ایشان است و فعلا به خرج خود آن را می‏‌سازند در آتیه از هر نوع تجاوز و تعرض مصون بماند.»

محمدولی اسدی که رونوشت این نامه را دریافت کرده بوده، خطاب به اداره مالیه تذکرات صریحی را در‌خصوص آنچه پاکروان گفته داده و درباره بخش مربوط به حسین‌آقا ملک نوشته است:

«.. در خاتمه خواهشمند است از مقصود آقای حاج‌حسین ملک که در آخر قسمت خامس مراسله ایالت مندرج و مرقوم داشته‏‌اند (همچنین باید به ایشان اطمینان قلبی داده شود در قسمت راهی که خارج از ملک ایشان است و فعلا به خرج خود آن را می‏‌سازند در آتیه از هر نوع تجاوز مصون باشد) این‌جانب را مستحضر فرمایید؛ زیرا که به نظر بنده اراضی مِلک هرکس باشد، همین‌که به راه عمومی تفویض شد، از مِلک مالک اول منتزع و مِلک عمومی مصوب می‏‌شود... و اگر مقصود آقای ملک اراضی حواشی آن قسمت است، البته آن اراضی ملک اشخاص است که نمی‏‌توان برای اینکه ایشان در وسط آن اراضی به خرج خود راه می‌‏سازند اصول مالکیت آن اشخاص را متزلزل نمود.»

این نامه نیز نشان می‏‌دهد جاده وکیل‏‌آباد به همت حسین‌آقا ملک کشیده شده، اما همان‌طور که اسدی در آخرین روز‌های مسئولیتش تأکید می‌کند، مقرر بوده است این راه به معبری عمومی بدل شود. این جاده سنگ‌فرش‌شده که در سال‌۱۳۱۴ با هزینه حسین‌آقا ملک ساخته می‌شود تا سال‌های پایانی دهه‌۴۰ به همان صورت مورد استفاده قرار می‌گیرد.

{$sepehr_key_92796}

جاده وکیل‏‌آباد در سال‏‌های پس از وقف باغ

اردیبهشت‌ماه‌۱۳۴۸ بخش اول جاده وکیل‏‌آباد به بولواری آسفالته تبدیل می‌شود. محمود بنی‌اعتماد، شهردار وقت مشهد، در گزارش اقدامات سال‌۱۳۴۸ خود در‌این‌باره می‏‌گوید: «شروع آسفالت دو طرف بولوار وکیل‌آباد از میدان آریامهر تا جلوی باشگاه برق منطقه، به طول دو کیلومتر و به عرض یکصدمتر، انجام گرفته و ادامه آن نیز در دست اقدام است. در دو طرف این بولوار سرتاسری درخت‌کاری گردیده و نیز با لامپ‏‌های جیوه‏‌ای فلورسنت تأمین روشنایی شده است.»

۲۳ مهر‌ماه‌۱۳۵۳ نیز خبر آغاز ساخت ادامه بولوار وکیل‌آباد منتشر می‌شود: «عملیات ساختمانی هشت‌کیلومتر ادامه بولوار مشهد به وکیل‌آباد با هزینه ۱۳۲ میلیون ریال به وسیله پیمان‌کار آغاز شد. این دو باند چهارده‌متری جهت عبور و مرور وسایط نقلیه و دو پیست دو‌متری جهت عبور دوچرخه و موتورسیکلت با فضای سبز بین آنها جمعا ۹۸‌متر عرض دارد؛ ضمنا با احداث یک پل بزرگ بر روی رودخانه وکیل‏‌آباد این بولوار به کمربندی مشهد که ساختمان آن در دست مطالعه می‏‌باشد، متصل خواهد شد.»

دهه‌۶۰، اما زمان رنگ‌و‌رو گرفتن این بولوار است؛ سال‌۱۳۶۵ پروژه زیباسازی آن در دستورکار قرار می‌گیرد. زیرگذر پارک ملت نیز اواخر همین دهه ساخته می‌شود و تا پیش از آمدن قطارشهری که ساخت آن از سال‌۱۳۷۹ آغاز شده است، ساخت آب‌نما‌ها و فضای سبز آیلند میانی با درخت‏‌های توت، بولوار وکیل‌آباد را علاوه بر مسیری سبز به تفرجگاهی برای مشهدی‌ها تبدیل می‌کند؛ تفرجگاهی که قدم زدن در آن خاطره فراموش‌نشده همه آنهایی است که روزگاری زیبایی این مسیر را به چشم دیده‌اند.