اعجاب کلام امیرالمؤمنین(ع) | یک گفت‌وگوی قدیمی با سیدجعفر شهیدی درباره ترجمه «نهج‌البلاغه»

گفت‌وگوی قدیمی با سیدجعفر شهیدی درباره ترجمه «نهج‌البلاغه» را اینجا بخوانید.

کد خبر: ۳۱۰۵۱۷

تاریخ : ۲۶ دی ۱۴۰۳ - ۱۰:۱۱

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ گفت‌وگوی قدیمی با سیدجعفر شهیدی درباره ترجمه «نهج‌البلاغه» به شرح زیر است:

هرزمان کلمه «نهج‌البلاغه» در زبان فارسی مطرح می‌‏گردد، نام جناب استاد دکتر سیدجعفر شهیدی هم به ذهن متبادر می‌‏شود؛ لذا، به‌عنوان اولین سؤال، درمورد ترجمه خود حضرت‌عالی مطالبی بفرمایید و دوم اینکه جناب‌عالی چه معیار‌هایی را برای یک ترجمه خوب مطرح می‌‏کنید.

بسم‌ا... الرحمن‌الرحیم و الصلوة و السلام علی سیدنا محمد و آله الطیبین الطاهرین. عرض کنم، اگر ترجمه من مورد عنایت و پذیرش شیعیان و ارادتمندان مولا قرار گرفته باشد، باید بگویم آن عنایتی است که‏ امیرمؤمنان (ع) به کلام خودش داشته و نظر لطفی به این کمترین تا موفق شوم ترجمه‌ای بنویسم که دیگران آن را با حسن‌قبول تلقی کنند و امیدوارم دعای خیر همه مراجعه‌کنندگان نصیب من شود، البته نه دعای دنیوی، بلکه دعای اخروی که «اللهم اجعل عاقبة أمورنا خیرا».

اما درمورد ترجمه به‌طورمطلق: در ترجمه هر کتابی از زبانی به زبان دیگر، مترجم باید از دو زبان اطلاع کافی داشته باشد چه برای ترجمه‏‌های کلمه‌به‌کلمه و چه برای ترجمه‏‌هایی که مربوط به جمله‏‌های عاطفی، تمثیلی و ... باشد، و هم مجازات، کنایات و ... هر دو زبان را بداند و با حقیقت‌های هر دو زبان هم آشنایی کامل داشته باشد. البته مترجم باید سعی کند تاآنجاکه ممکن است مطابقت بین متن و ترجمه صورت بگیرد، اما، در جا‌هایی که ــ‌فرضاــ تشبیه به‌کار رفته یا استعاره به‌کار رفته یا مجاز، مترجم با رعایت محتوا حق تغییر در متن ترجمه را دارد.

مثلا، در ترجمه بنده از «نهج‌البلاغه» از جمله «و لئن قل الحق فلربّما و لعل و لقلّما ادبر شی‏ء فأقبل» (اگر باطل پیروز شود شیوه دیرین اوست، و اگر حق اندک است، روزى، قدرت قرین اوست)، در این عبارت، چون رعایت سجع شده، من این‌چنین ترجمه کردم: «اما کم افتد که بینی آب رفته در جوست.» و غرض آن است که گاهی کلام صریح است، بایستی مترجم معنی آن جمله را در قالب الفاظ متقابل رعایت کند، اما در بعضی اوقات آزاد است، درحدی‌که معنای مجازی آن عبارت را برساند.

البته در ترجمه بنده این مورد کم اتفاق افتاده؛ دو‌سه مورد بیشتر نیست و بیشتر سعی شده است که الفاظ فارسی در مقابل عربی قرار بگیرد، البته با رعایت بعضی اصول بلاغی‏ مثل موازنه و سجع و ... که جزء خصوصیات کلام امیرالمؤمنین (ع) است. دیگران هم این کار را کرده‌اند؛ من نمی‌‏گویم که این کار ابتکار من بوده و دیگری نکرده و زحمات ممتد گذشتگان از قدیم گرفته تا امروز را منکر نمی‌‏شوم. اگر اشتباه نکنم، از قرن دهم که ترجمه «نهج‌البلاغه» صورت پذیرفته، همه مترجمان تحت عنایت مولا امیرالمؤمنین (ع) بوده‌اند.

یکی از مشکلات ترجمه «نهج‌البلاغه» این است که معنی بعضی واژه‏‌ها مورداختلاف‌نظر است؛ به‌طور‌مثال، راوندی به یک روش معنی می‌‏کند، ابن‌ابی‌الحدید اعتراض می‌‏کند، مرحوم علامه شوشتری در «بهج‌الصباغه» از نظر راوندی دفاع می‌‏کند؛ و از‌این‌قبیل مکرر دیده شده است، و همچنین کلمه‏‌های ترکیبی که وجود دارد، به‌عنوان‌مثال، «الجوع الاغبر» که در فارسی معادل ندارد؛ البته بعضی این عبارت را «گرسنگی غبارآلود» معنی کرد‌ه‌اند که این ترکیب در فارسی وجود ندارد. حضرت‌عالی با این دو مشکل چگونه برخورد کرده‌اید؟

به‌هرحال، هر عبارت معادلی یا عین آن یا نزدیک به آن را در زبان دیگر دارد؛ مثلا، در جای دیگر هم داریم «الجوع موت الاحمر» (گرسنگی مرگ سرخ است). خب، ما در ترجمه عبارت «مرگ سرخ» را به‌کار نمی‌‏بریم، اما باید رجوع کنیم و عبارت مناسب را پیدا کنیم. ما برای پیداکردن یک کلمه با دوستان گاهی یک روز و حتی بیشتر طول می‌‏کشید تا به بررسی معادل فارسی آن کلمه برسیم. خلاصه «نهج‌البلاغه» کتابی نیست که بشود به‌راحتی روی آن سخن گفت.

البته من نمی‌‏گویم که اشتباهی ندارم. از اول انتشار این کتاب، دوستان ما کمک‌های فراوانی به ما کردند که نام همه را من در مقدمه آوردم. البته کمک‌هایی که کردند درحد مشکلات ترجمه لغوی بوده است. غرض اینکه من هم ممکن است اشتباه کنم و دیگری هم ممکن است اشتباهی داشته باشد؛ هیچ‌کس به‌غیر از معصوم از خطا مصون نیست. اما به‌هرحال سعی بر این بوده است که با دقت فراوان این ترجمه صورت پذیرد که بحمدا... این‌طور هم شده است.

مسئله بعدی مسئله بلاغت «نهج‌البلاغه» است. همان‌طورکه می‌‏دانید، «نهج‌البلاغه»، ازنظر لفظ و معنی و ترکیب، کلامی برتر از سخنان گویندگان فصیح و بلیغ است. این سخنان بدون اندیشه قبلی گفته شده و در انتخاب این الفاظ قبلا دقت و تأملی از طرف به‌کار نرفته. این، خود، کاری نزدیک به معجزه است و در شروح خیلی به آن پرداخته نشده است. هم ازنظر انتخاب واژه‏‌ها توسط حضرت که چه معنای خاصی را پیگیر است و هم ازجنبه بلاغی در تشبیهات، تمثیلات، استعارات و ... که در این کلام به‌کار رفته، تاکنون تحقیقی صورت نگرفته که این بیان زیبا به‌جلوه بیاید. نظرتان دراین‌مورد چیست؟

بله. بسیاری از عبارات «قرآن» در «نهج‌البلاغه» تضمین شده و معنای بسیاری از آیات هم در «نهج‌البلاغه» به‌کار رفته است، ولی در شروح- البته هر شرحی خصوصیتی دارد‌- در برخی از شروح، مثلا در «بهج‌الصباغه» یا در شرح خوئی، در بعضی جا‌ها یا در بعضی شروح دیگر اشاره‌ای شده است که- فرضا- در فلان خطبه چنین‌نامه‌ای یا بلاغتی یا چنین نکته‌ای وجود دارد، ولی نباید انتظار داشت که همه شروح این جزئیات را در کار درنظر بگیرند. البته، اگر این کار صورت بگیرد، بسیار کار خوبی است. منتها کسی‌که می‌‏خواهد وارد این مقوله شود باید اصطلاحات و فنون بلاغی را بداند و با دقت نکات بلاغی را موردتوجه قرار دهد و آثار بلاغی را از آن استخراج کند.

{$sepehr_key_102303}

اما نکته مهمی که باید به آن توجه داشت آن است که هر شاعری یا هر گوینده‌ای که می‌‏خواهد سخنی موردپذیرش ازنظر زیبایی معنا یا ازنظر زیبایی لفظ ارائه دهد قبلا باید آن مطلب را مطالعه کند و روی کاغذ بیاورد، و در بیشتر کشور‌ها هم مرسوم است که زعما هیچ‌گاه شفاهی سخنرانی نمی‌‏کنند، متن را از روی نوشته می‌‏خوانند؛ این بدین‌دلیل است که یک‌وقت نکته‌ای را نگویند که در آن فکر نکرده باشد و بعد موردی و اشکالی پیدا شود.

اعجاب در «نهج‌البلاغه» این است که امیرالمؤمنین (ع) فی‌البداهه و بدون اینکه از پیش بیندیشند شروع به سخن کرده‌اند: خطبه‌ای که در مسجد خوانده شده، نامه‌ای که به کاتب دستور نوشتن می‌‏دهد، نکته‌ای که بی‏‌مقدمه به کسی می‌‏گوید و هیچ فکری از قبل درمورد آن نشده است. این است که این آثار بلاغی، این حسن‌های لفظی و معنوی، در سخن امام علی‌بن‌ابیطالب (ع) است، بدون اینکه حضرت تفکر خاصی دراین‌مورد کرده باشد، که البته در مقدمه ترجمه نیز اشاره‌ای به این نکته کرده‌ام.

منبع: «در محضر استاد دکتر سیدجعفر شهیدی پیرامون نهج‌البلاغه و ترجمه آن»، در مجله «نهج‌البلاغه»، زمستان ۱۳۸۱ و بهار ۱۳۸۲، شماره ۶، صفحات ۱۴۳ تا ۱۵۲.