روایت شکل‌‏گیری محله چهارچشمه مشهد | چهارچشمه‌ای که کوثر شد

روایت شکل‌‏گیری محله‌ای که پس از تأسیس کارخانه خاطره‌انگیز کوکاکولا توسعه بیشتری یافت.

کد خبر: ۳۲۵۰۹۳

تاریخ : ۱۷ فروردين ۱۴۰۴ - ۱۴:۲۶

نوشته

شیرین سیدی- زهرا تنها | شهرآرانیوز؛ آب‌و‌هوای گرم و حضور زائران در فصل‏‌های بهار و تابستان سبب شده تا شهر مشهد از همان اوایل ورود نوشیدنی‏‌های غیرالکلی، به قطب تولید آنها در ایران تبدیل شود. کارو‌بار این نوشیدنی‌ها آن‌قدر داغ شد که در ادامه به بخشی جدایی‌ناپذیر از فهرست غذایی زائران و مجاوران بدل شد، آن‌چنان‌که اسم برخی از آنان به نام محلات راه پیدا کرد؛ به‌ویژه در قسمت‌هایی از شهر که کارخانجات این نوشیدنی‌ها پا گرفته بودند.

نام‌‏هایی آمدند و رفتند و نام‏‌هایی حتی بر محلات مشهد باقی ماندند. این سطر مقدمه‌ای بود برای گفتن یک روایت شیرین؛ روایت پا گرفتن «کوکاکولا» و «سه‌راه کوکا» در مشهد. اطلاعات تاریخی این گزارش هم بر‌اساس «کتاب تاریخ اقتصادی مشهد» و آرشیو مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهری مشهد جمع‌آوری شده است.

کارخانه کوکا، تافته جدا‌بافته

داستان تولید نوشیدنی‏‌های داخل بطری و شیشه در مشهد با لیموناد‌های غیربهداشتی شروع می‏‌شود. مؤلفان کتاب تاریخ اقتصادی مشهد درباره سابقه کارخانه‌‏های نوشیدنی در شهر ما چنین نوشته‏‌اند: «مشهد در دوره رضاشاه (۱۳۲۰-۱۳۰۴) سه کارخانه لیمونادسازی فعال داشت، اما محصول آنها نه بهداشتی بود، نه مرغوب.

از اوایل دهه ۳۰ بود که کارخانه‏‌های تولید نوشیدنی بهداشتی در مشهد سر برآوردند؛ نام‌هایی که حالا نشانی از آنها باقی نیست؛ اولینشان نوشابه «O-So» بود. کارخانه «اُسوکولا» سال ۱۳۳۳ در خیابان دانشگاه مشهد تأسیس شد. این نوشابه پرتقالی در شیشه‏‌هایی که ساخت پاریس بودند، پر و عرضه می‌‏شد.

با محبوبیتی که این نوشیدنی پیدا کرد در همان دهه ۳۰ «کوثرکولا»، «نیکول‌کولا»، «پپسی‌کولا»، «کانادا‌درای» و «کوکاکولا» نیز آغاز به کار کردند. کارخانه‌‏های آنها اغلب در محدوده کوهسنگی، ارگ، دانشگاه و بالاخیابان یعنی نزدیک به مرکز شهر بود. در این میان تنها «کوکاکولا» بود که اراضی روستای «چهارچشمه» را برای تأسیس کارخانه خود انتخاب کرد.»

روز‌های خوشگوار

درباره آغاز فعالیت کارخانه کوکاکولای مشهد نیز در اسناد و مکتوبات می‌توان این اطلاعات را پیدا کرد: «قدیمی‏‌ترین نوشیدنی غیرالکلی دنیا، سال ۱۳۳۶ در قالب شرکت سهامی خوشگوار در مشهد دایر شد. ریاست هیئت‌مدیره این شرکت را عبدالوهاب اقبال که در سال‏‌های ۱۳۳۰ تا ۱۳۳۲ شهردار مشهد بود، برعهده داشت.

اولین رئیس کارخانه کوکاکولا نیز محمدحسین‌فرزین بود. اراضی محل ساخت کارخانه کوکاکولا متعلق به سیدمحمود سیدی بود. این کارخانه خارج محدوده شهر و در هفت‌کیلومتری میدان تقی‌‏آباد قرار داشت (میدان تقی‏‌آباد در آن زمان حد مرزی شهر و آغاز جاده وکیل‌‏آباد محسوب می‌‏شد).» در ادامه هم ماشین‌‏آلات ایتالیا، شکر چناران و آب پاک دوبار تصفیه‌شده مشهد با عصاره‌‏های طبیعی به‌کار گرفته شدند تا یک نوشیدنی کاملا بهداشتی تولید و در مرکز فروشی که در خیابان سعدی قرار داشت، عرضه شود.

کارخانه کوکاکولا در هر ساعت به‌طور متوسط ۵ هزار بطری نوشابه تولید می‌‏کرد که تنها با قرارداد سال ۱۳۳۹ سالانه ۶ میلیون بطری آن به کشور‌های هم‌جوار صادر شده و در مقابل، پشم و پوست که مورد‌نیاز دیگر کارخانه‌‏های مشهد بودند، وارد می‌‏شد. تولید یک نوشیدنی خاطره‌‏انگیز دیگر به‌نام «فانتا» از سال ۱۳۳۹ در این کارخانه آغاز شد. آغاز تولید این نوشیدنی پرتقالی در مشهد را با راه‌اندازی یک کارناوال شادی جشن گرفتند.

منبع عکس‌ها: سامانه جامع اسناد تاریخ و توسعه شهر مشهد

شروع دوباره در پایان دهه ۴۰

بریده جراید موجود در مرکز اسناد تاریخ و توسعه شهرمشهد، اما قصه کارخانه کوکای مشهد را چنین حکایت می‏‌کنند: «احوال کارخانه در دوره انقلاب سفید (بهمن ۱۳۴۱) دستخوش دگرگونی و مشکلاتی شد تا اینکه در نیمه شعبان سال ۱۳۴۹ خورشیدی با ایجاد بخشی جدید افتتاحی مجدد برای آن گرفتند.»

روزنامه کیهان هم در سوم آبان‌ماه همین سال، خبر افتتاح را آورده و از قول سرهنگ صدرالاشرافی، مدیرعامل وقت شرکت خوشگوار، چنین نوشته است: «کارخانه کوکاکولا در سال ۱۳۳۶ خورشیدی تأسیس و متأسفانه در هفت سال اولیه دچار اشکالات مالی شد [!]... حالا واحد جدیدی افتتاح می‏‌شود. در این کارخانه جدید تمام‌اتوماتیک، مطابق اصول و قوانین بهداشتی، تمام فرایند تولید از قبیل شست‌وشوی بطری‌‏ها و استرلیزه کردن آنها، شربت‏‌ریزی و پرکردن آب و گاز و تشتک‏‌زنی طبق استاندارد کمپانی کوکاکولا بدون کوچک‏‌ترین دخالت دست انجام می‏‌شود.»

جاده‌‏ای به‌نام کوکا

آغاز دوباره فعالیت کارخانه، تحولاتی را نیز در محدوده کارخانه ایجاد کرد و سبب شد اراضی چهارچشمه مشهد هویتی نوین به خود بگیرند. مکاتبات دهه ۴۰ موجود در مرکز اسناد شهرداری نشان می‌دهد در این دوران، جاد‌ه‌‏ای را که از جاده وکیل‌آباد جدا می‌شد و به کارخانه کوکاکولا می‏‌رسید «جاده کوکا» نامیده بودند. نکته جالب‌توجه آن است که جاده مورد اشاره، بر مسیر وکیل‌‏آباد عمود نبود و برای رسیدن زودتر به کارخانه، آن را با زاویه ساخته بودند. پس از آن، تقاطع جاده کوکاکولا با جاده وکیل‌‏آباد نیز به «سه‌راه کوکا» موسوم شد.

نامه تقدیر مدیرکارخانه کوکاکولا از سیدجواد شهرستانی، شهردار مشهد، در سال‌های ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵ خورشیدی، نشان می‌دهد که مسیر جاده کوکا توسط شهرداری بهسازی شده است.

بهمن‌ماه سال ۱۳۴۸ نیز محمود بنی‌اعتماد شهردار مشهد بود، دستور ساخت بولوار کوکاکولا را می‌دهد و مقرر می‌کند که پیاده‏‌روسازی و نهرکشی در آن انجام شود.

در این زمان، چنان‌که بر‌می‏‌آید، هنوز تعداد ساکنان این محدوده از «سه ساختمان شایسته اسکان» فراتر نرفته بود.

البته با اینکه تا آن زمان هنوز این اراضی رسما جزو شهر نبوده و مثلا با درخواست انشعاب آب برای دو قطعه زمین واقع در سه‌راه کوکا در سال ۱۳۵۳ به سبب خارج محدوده بودند، موافقت نشده بود، جاده آن تا پیش از دهه ۵۰ قرن ۱۴ خورشیدی، به‌دلیل تردد کارگران توسط شهرداری بهسازی و مرمت می‏‌شود.

با این همه، چنان‌که از نقشه سال ۱۳۵۵ بر می‎‏آید، این محدوده با همه رونقی که گرفته بوده، همچنان تا این زمان، جزو شهر محسوب نمی‌‏شده است.

نامی که دیر بر سر زبان‌ها افتاد

از دهه ۶۰ قرن ۱۴ خورشیدی، روند ساخت‌و‌ساز در این جاده رونق گرفت، آن‌چنان‌که چهارچشمه هم شکل و شمایل پیدا کرد. در همین زمان بود که تب نام‌گذاری، به این بولوار هم رسید. «شورای نام‌گذاری معابر و اماکن عمومی مشهد» تیرماه ۱۳۶۸ نام خیابان کوکاکولا را به «کوثر» تغییر داد؛ همچنین خیابان ورودی کوی چهارچشمه را که حالا کوثر جنوبی نام دارد به «خیابان چهارچشمه» تغییر دادند و اولین خیابان کوی چهارچشمه را نیز «خیابان نصر» نامیدند. هرچند در دهه ۷۰ همچنان نام خیابان کوکاکولا و سه‌راه کوکا میان مردم مصطلح بود، آرام‌آرام نام جدید حداقل به روزنامه‌‏ها راه پیدا کرد.

نام جدید، اما تنها اتفاق رخ‌داده برای بولوار کوثر در سال ۱۳۶۸ نبود. آذرماه این سال پروژه ساخت مسیل از این بولوار گذشت و یک پل در آن ساخته شد. این مسیل که با کف و دیوار‌سازی سنگی و بتونی اجرا شده بود، قرار بود به آب‌رسانی از کوه‌‏های آب‌و‌برق کمک کند و خطر جاری شدن سیل را هم کاهش دهد.

سال‌۱۳۷۱ طرحی جدید برای جزیره میانی بولوار کوثر اجرا کردند و این بولوار مجدد جدول‏‌گذاری شد، اما این طرح از آنجا که بولوار را یکسره و بدون دوربرگردان کرده بود، سبب نارضایتی ساکنان شد. برای همین نیز، شهریورماه سال ۱۳۷۲ زیرگذر عابر پیاده «سه‏‌راه کوکا» با اعتبار ۵۰ میلیون ریال به بهره‌برداری رسید. ارتفاع این پل ۲.۴‌متر و عرض دهانه آن دو متر و به رمپ مخصوص ویلچر هم مجهز بود.

{$sepehr_key_116584}

«کوثر» جا را برای کارخانه کوکا تنگ کرد

رونق زندگی در محله کوثر آ‌ن‌قدر بالا گرفت که از اوایل دهه‌۸۰ این محدوده جزو محلات برخوردار مشهد محسوب شد. هرچند کارخانه کوکا، موتور محرکه و عامل آمدن اولین‏ عناصر شهری به محدوده اطرافش شده بود، کم‌کم خودش بزرگ‎ترین مشکل شهرنشینان آن حوالی شد.

مطالبات مردمی ساکنان محله کوثر برای رفتن کارخانه کوکا از این محل افزایش یافت و در نهایت، سال ۱۳۸۲ قرارداد واگذاری ساختمان کارخانه به شهرداری امضا شد. این فرایند خود یک فصل جدید در چالش‏‌های کارخانه و محله بود. یک دهه زمان برد تا رسما ساختمان آن به شهرداری تحویل و فرایند تغییرکاربری آن آغاز شود. در نهایت این کارخانه قدیمی ۱۸ دی‌ماه ۱۳۹۹ پس از بازسازی، با کاربری «کارخانه نوآوری» فعالیت خود را آغاز کرد.

در پایان قرن ۱۴ خورشیدی تراکم محله کوثر با ۲۵۶ هکتار وسعت و بیش از ۳۲‌هزار نفر جمعیت ثبت شده است. این محله که به‌دلیل نزدیکی به دانشگاه فردوسی پذیرای دانشگاه‌‏های غیر‌انتفاعی متعددی نیز هست، با افتتاح بیمارستان ۲۷۵‌تختخوابی تأمین اجتماعی فارابی در بهمن‌ماه ۱۳۸۱ رنگ درمانی هم به خود گرفت و چند سالی است ساختمان‏‌های پزشکی نیز در آن سر برآورده‌‏اند.