مستندهایی با محوریت زندگی و خدمات مفاخر مشهدی | الگوهایی برای نسل فردا

مشهد، به عنوان شهری که همواره مهد علم، فرهنگ، هنر و ایثار بوده، تا به امروز چهره‌های برجسته‌ای را در دل خود پرورانده است؛ چهره‌هایی که با اندیشه‌ها، تلاش‌ها، هنر‌ها و خدمات خود بخشی از هویت، تاریخ و فرهنگ این شهر را ساخته‌اند.

کد خبر: ۳۸۳۴۲۲

تاریخ : ۱۴ دی ۱۴۰۴ - ۱۰:۵۷

نوشته

مشهد، به عنوان شهری که همواره مهد علم، فرهنگ، هنر و ایثار بوده، تا به امروز چهره‌های برجسته‌ای را در دل خود پرورانده است؛ چهره‌هایی که با اندیشه‌ها، تلاش‌ها، هنر‌ها و خدمات خود بخشی از هویت، تاریخ و فرهنگ این شهر را ساخته‌اند. از همین‌رو طی سال‌های گذشته بسیاری از مستندسازان تلاش کرده‌اند تا زندگی و آثار این مفاخر را ثبت و ضبط کنند.

با این حال، واقعیت این است که تعداد این آثار در قیاس با گستره و عمق شخصیت‌های مهم شهرمان، همچنان اندک و ناکافی است. متأسفانه بسیاری از چهره‌های اثرگذار این شهر یا هنوز به تصویر کشیده نشده‌اند یا اگر اثری هم برایشان ساخته شده است به‌دلیل کمبود منابع، حمایت یا نگاه بلندمدت، در حدی نیست که شأن و تأثیر واقعی آنان را منعکس کند.

این در حالی است که پرداختن به خدمات، اندیشه‌ها و میراث این افراد، ضرورتی مهم محسوب می‌شود و می‌تواند جوانان امروز را با ریشه‌های فکری و فرهنگی شهر خود آشنا کند.

در این میان ۱۰ دی که به عنوان روز مشهد، نام‌گذاری شده است بهانه‌ای شد تا برخی از مستند‌هایی را مرور کنیم که درباره مفاخر مشهدی ساخته شده‌اند، آثاری ارزشمند که تلاش مستندسازان برای ثبت و بازنمایی سرمایه‌های انسانی شهر را نشان می‌دهد. البته همان‌طور که اشاره شد این تلاش باید به شکل جدی‌تر و گسترده‌تری دنبال شود تا کمبود‌ها و خلأ‌های جدی که در این عرصه وجود دارد کم‌رنگ‌تر شود.

روایت‌هایی از زندگی رهبر معظم انقلاب‌اسلامی

در میان مفاخر مشهدی، جایگاه رهبر معظم انقلاب اسلامی به‌عنوان شخصیتی برخاسته از این شهر، اهمیت ویژه‌ای دارد. مستند «در لباس سربازی» به کارگردانی مهدی نقویان، با تمرکز بر نقش آیت‌ا... خامنه‌ای از آغاز جنگ تحمیلی و حضور ایشان در جبهه‌ها در روز‌های نخست دفاع مقدس تا شکستن حصر سوسنگرد، تصویری متفاوت و کمتر دیده‌شده ارائه می‌دهد.

انتشار تصاویر، اسناد و خاطرات شفاهی خودگفته ایشان، ارزش تاریخی این مستند را دوچندان کرده است. همچنین این مستند به ماجرای ترور ایشان در تیرماه سال ۱۳۶۰ نیز می‌پردازد. مستند «وقتی آمد» به کارگردانی محمدرضا محمدی‌نجات، نیز بر حضور میدانی رهبر معظم انقلاب در عملیات شکست حصر آبادان تمرکز دارد و روایت دیگری از نقش ایشان در دفاع مقدس را به تصویر می‌کشد.

در سطحی جامع‌تر، مستند «خامنه‌ای» به کارگردانی ایمن زغیب، زندگی ایشان را از تولد در سال ۱۳۱۸ در مشهد تا انتصاب به رهبری در سال ۱۳۶۸ روایت می‌کند. این مستند، اگرچه اذعان می‌کند که همه ابعاد این زندگی را نمی‌توان در یک اثر گنجاند، اما تلاشی مهم برای ثبت نیم‌قرن زیست فکری، سیاسی و اجتماعی شخصیت بزرگی است که ریشه‌هایش در مشهد شکل گرفته است.

مستند «روایت رهبری» نیز روایتی دست اول از وقایع مربوط به انتخاب آیت‌ا... خامنه‌ای به‌عنوان رهبر جمهوری اسلامی ایران است که توسط دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب اسلامی، در سه قسمت تهیه و تولید شده است.

معرفی نخبه‌ها و کارآفرینان

مستند «فصل آخر» به کارگردانی حامد پویان با محوریت زندگی یکی از چهره‌های نخبه کمتر شناخته شده شهرمان ساخته شده است و به معرفی علی‌اصغر غفارزاده، دانشمند گمنام مشهدی، می‌پردازد. شخصیتی که اگرچه سال‌ها در فرانسه می‌زیسته، ولی همواره پیوند خود را با ایران و مشهد حفظ کرده است. او که با ابداع روش‌های نوین در ریاضیات، توانسته محاسبات پیچیده را برای عموم ساده کند، طی سفر‌های متعدد خود به ایران تلاش داشته علم ابداعی‌اش را درکشور و زادگاهش نشر و توسعه و در اختیار هموطنانش قرار دهد.

«احمد محمود آل خیام» به کارگردانی رضا استادی نیز یکی از جدیدترین مستند‌هایی است که درباره چهره‌های مشهدی ساخته شده است. این اثر، زندگی و فعالیت‌های برادران کارآفرین ایرانی و بنیان‌گذاران شرکت ایران ناسیونال را روایت می‌کند و همچنین نگاهی تحلیلی به وضعیت اقتصاد ایران در دهه ۳۰ تا زمان حال دارد. در این مستند، پرویز پرستویی، بازیگر سینمای ایران، راوی زندگی احمد و محمود خیام است.

او در جایگاه احمد خیامی ضمن روایت زندگی و فعالیت‌های خود از تأسیس کارخانجات ایران ناسیونال تا فروشگاه کوروش و...، به مقاطع مشترک زندگی کاری و حرفه‌ای با برادرش نیز می‌پردازد. مقاطعی مانند: ارتباط با محمدرضا شاه، جدایی دو برادر از یکدیگر، خروج از ایران در پی انقلاب ۱۳۵۷، زندگی در خارج از کشور و....

زندگی چهره‌های ادبی در قاب تصویر

در عرصه ادبیات، مستند «بهار به روایت چهرزاد» یکی از مهم‌ترین آثار درباره مفاخر مشهدی است. روایت زندگی ملک‌الشعرای بهار از زبان تنها فرزندش، چهرزاد بهار، این مستند را به اثری صمیمی تبدیل کرده است. در مستند «بهار به روایت چهرزاد» روایت‌هایی از مبارزات بهار در دوران مشروطه، نقش او در روزنامه‌نگاری، اجرای چند تصنیف معروفش با صدای خوانندگان مشهور، مبارزه با استبداد رضاخانی و سرنوشت تلخ تبعید و زندان، نشان داده می‌شود.

مستند «پادشاه فصل‌ها» به کارگردانی حمیدرضا فرامرزی درباره مهدی اخوان ثالث، شاعر بزرگ خراسانی، نیز با تکیه بر گفت‌و‌گو با شاعران، نویسندگان و موسیقی‌دانان برجسته از جمله سیمین بهبهانی، جواد مجابی، محمدعلی سپانلو، صدیق تعریف، مجید درخشانی، شمس لنگرودی، اسدا... امرایی، شاهرخ تویسرکانی، علیرضا قربانی و مهدی یزدانی خرم تلاش می‌کند جایگاه اخوان را در شعر معاصر ایران بازخوانی کند.

در همین مسیر می‌توان به مستند «چشمه روشن» ساخته حامد پویان که با همکاری نهاد‌های علمی و فرهنگی مشهد درباره دکتر غلامحسین یوسفی، تولید شده است، اشاره کرد.

این مستند چهل دقیقه‌ای با گفتار‌هایی از نیکو بازرگان، همسر دکتر غلامحسین یوسفی، سروش یوسفی دختر وی و استادان ادبیات؛ محمدجعفر یاحقی، سید رضا اشرف زاده، مهدخت‌پورخالقی، سلمان ساکت و محمد مهدی ناصح همراه و ویدئو‌ها و تصاویر آرشیوی نیز در آن گنجانده شده است.

همچنین مستند «چشمه خورشید» از مجموعه «حکایت دل» درباره استاد محمدجعفر یاحقی پژوهشگر و نویسنده ایرانی، استاد زبان و ادبیات فارسی، روایتی است از زیست علمی، آموزشی و پژوهشی یکی از چهره‌های تأثیرگذار ادبیات خراسان. همراهی دوربین با استاد از زادگاهش تا دانشگاه فردوسی، این مستند را به سفری هویتی تبدیل کرده است.

کمبود آثار برای شخصیت‌های هنری و ورزشی

مرور مستند‌های ساخته‌شده درباره مفاخر مشهدی، ما را با خلأ‌های جدی در حوزه ساخت آثاری برای هنرمندان و ورزشکاران مشهدی روبه‌رو می‌کند. از مهم‌ترین این غیبت‌ها، نبود یک مستند جامع، ماندگار و درخور درباره استاد محمدرضا شجریان است.

هنرمندی که بی‌تردید یکی از جهانی‌ترین چهره‌های برخاسته از مشهد و خراسان محسوب می‌شود. همچنین تا به امروز آثار جامعی درباره بازیگران شناخته شده مشهد مانند مرحوم انوشیروان ارجمند تولید نشده است. در میان مستند‌های محدودی که درباره چهره‌های هنری شهرمان ساخته شده است می‌توانیم به «میان دو منزل» اشاره کنیم.

این مستند پرتره‌ای از مرحوم عثمان محمدپرست، استاد موسیقی مقامی است. خنیاگری اهل خواف که سال‌ها در مشهد زندگی می‌کرد. از میان مستند‌هایی که با محوریت ورزشکاران و قهرمانان مشهدی تولیده شده‌اند هم می‌توانیم به «آقای دونده» اشاره کنیم، مستندی به کارگردانی جمشید مجددی درباره مرحوم علی باغبان‌باشی، دونده دو‌های استقامت و دوی ماراتن.

تصویری از تعهد

مستند «پشت کوه‌های علی‌زنگی» به کارگردانی علیرضا باغشنی، نمونه‌ای درخورتأمل از پرداختن به شخصیت‌های علمی مشهدی است. این مستند، زندگی دکتر حسن بسکابادی، فوق‌تخصص اطفال و رتبه نخست این رشته را روایت می‌کند، پزشکی که بعد از سال‌ها اقامت و فعالیت علمی در استرالیا، تصمیم می‌گیرد برای خدمت به مردم به ایران و زادگاهش بازگردد. اهمیت این مستند تنها در معرفی یک پزشک مطرح نیست، بلکه در برجسته‌سازی موضوع «بازگشت نخبگان» و تعهد اجتماعی است، مفهومی که می‌تواند برای نسل جوان الهام‌بخش باشد.

در ادامه باید از مستند «دکتر شیخ» ساخته احمد شادکامی نام ببریم. اثری درباره پزشکی دلسوز و متعهد که به گفته خود شادکامی مراحل تولیدش بسیار سخت بوده است. او پیش‌تر در گفت‌و‌گو با شهرآرا درباره این مستند گفته بود: «از آنجایی که این فیلم، روایتی از گذشته است، باید خانه پدری دکتر شیخ و همچنین مطب و محل زندگی ایشان بازسازی می‌شد و این موضوع با توجه به امکانات اندکی که داشتیم بسیار سخت بود.

همچنین ما برای روایت زندگی دکتر شیخ با خانواده، همکاران و بیماران دکتر گفت‌و‌گو کردیم که راضی‌کردن خانواده ایشان به همکاری برای ساخت فیلم خیلی زمان برد.» سختی‌هایی که شادکامی برای ساخت مستند «دکتر شیخ» متحمل شده است، اهمیت ساخت آثار درباره چهره‌های شاخص را تا زمانی که در میان ما هستند، نشان می‌دهد.

مستند «روایت فرهت» به کارگردانی امیراطهر سهیلی دیگر اثری است که با محوریت پزشکان تأثیرگذار و شناخته شده در مشهد ساخته شده است. این اثر پرتره‌ای از دکتر احمد شاه فرهت، پزشک متخصص اطفال، است. تبعه افغانستانی که به ایران آمده و در طول زندگی پرفراز و نشیب خود ادامه تحصیل داده است. او هم اکنون در شهر مشهد به عنوان پزشکی مشهور و محبوب و حاذق در حال فعالیت است.

{$sepehr_key_178755}

تاریخ، اندیشه و هویت ملی

تولید مستند «سرفه قناری و سکته کلمات» درباره علامه محمدرضا حکیمی، گامی مهم در ثبت میراث فکری یکی از چهره‌های شاخص و نامدار حوزه فلسفه و دین است. حکیمی با عناوینی، چون «فیلسوف عدالت» و «مرزبان توحید» شناخته می‌شود و از آثارش می‌توان به «الحیاة»، «علی (ع)» و «حماسه غدیر» و ... اشاره کرد. «سرفه قناری و سکته کلمات» که روایتی از زندگی، افکار و آثار این فیلسوف و دانشمند است، محمود اسعدی، کارگردانی کرده است.

در حوزه تاریخ، مستند «با وطن» ساخته حامد پویان تلاش می‌کند یکی از چهره‌های کمتر شناخته‌شده، اما تأثیرگذار تاریخ خراسان را به نسل امروز معرفی کند. این مستند درباره محمدتقی پسیان است. او که یکی از نظامیان اواخر دوره قاجار بود، مدت کوتاهی در مقام والی خراسان نیز خدمت کرد و کار‌های زیادی را برای این استان انجام داد.

پسیان درنهایت به دلیل ایستادگی در برابر استعمار قاجار و استبداد انگلیسی‌ها در سی سالگی و زمانی که همچنان والی خراسان بود، به شهادت رسید. با وجود خدمات ارزنده کلنل پسیان، افراد کمی به‌ویژه در نسل جوان با او آشنا هستند، از همین‌رو پویان، مستند «با وطن» را جلوی دوربین برد.

نمونه‌ای قدیمی‌تر، اما همچنان مهم، مستند «فردوسی و مردم» به کارگردانی حسین ترابی است. اثری که حدود پنجاه سال پیش ساخته شد و نشان داد که فردوسی، به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین نماد‌های هویت مشهد و ایران، چگونه در جان مردم حضور دارد. مستند «فردوسی و مردم» همچنان که از عنوان آن بر می‌آید کوشیده است چگونگی تأثیر و بازتاب شاهنامه و فردوسی را در ذهن و جان مردم عادی و استادان و صاحب نظران بکاود.

در حوزه اندیشه، مستند «جست‌وجوگر» به کارگردانی محمدمهدی ابراهیمی‌نصر، روایتی شنیده نشده از زندگی و زمانه دکتر علی شریعتی ارائه می‌دهد. این اثر به بررسی نقش شریعتی در انقلاب اسلامی، کارنامه علمی و عملی او به عنوان یکی از مؤثرترین متفکران معاصر ایران و زوایای پنهان زندگی و مرگ رازآلودش، می‌پردازد. مستند «شریعتی بدون روتوش» به کارگردانی محمد سمیع‌پور نیز روایتی بدون سانسور از زندگی، افکار و شخصیت دکتر علی شریعتی است که در آن تلاش شده از دریچه ذهن خانواده، دوستان و شاگردان، تصویری متفاوت از این اندیشمند معاصر ارائه شود.

از دیگر آثاری که به یکی از چهره‌های مذهبی و علمی پرداخته است می‌توان به مستند «از فرش تا عرش» به کارگردانی مهرداد حدادیان اشاره کرد. اثری به تهیه‌کنندگی انجمن سینمای ایران در دفتر مشهد که به ابعاد زندگی مرحوم آیت‌ا... محمد واله کاشمری، عالم فرزانه و استاد اخلاق در مشهد می‌پردازد.

داستان‌هایی از ایثار و جان‌فشانی

از شهدای مشهدی نیز مستند‌های متعددی ساخته شده است. آثاری که مشهد را به‌عنوان شهری پیشگام در ایثار و مقاومت معرفی می‌کنند. مستند «خاک‌های نرم کوشک»، نگاه متفاوتی به زندگی شهید عبدالحسین برونسی ارائه می‌دهد و تصمیمات مهم او در طول جنگ را به تصویر می‌کشد. مستند «سردار» به کارگردانی مرتضی علی عباس میرزایی نیز به احوالات شهید نورعلی شوشتری می‌پردازد.

«تک‌چرخ تا پل ژاپنی» به کارگردانی مسعود حیدری روایت زندگی شهید جواد کوهساری از شهدای مدافع حرم شهر مشهد است. این مستند تلاش کرده است به‌جای سانسور شخصیت سوژه، او را همان‌طوری که هست به مخاطب ارائه کند.

مستند «به خدا تعظیم می‌کنم» به کارگردانی رضا عاطفی با محوریت زندگی شهید محمدحسن نظرنژاد معروف به «بابانظر» ساخته شده است. مستند ترکیبی از تصویرسازی، پویانمایی و خاطرات شفاهی است که در آن خانواده و هم‌رزمان شهید محمدحسن نظرنژاد معروف به «بابانظر» صحبت می‌کنند.

یکی از اتفاقات خوب دیگری که در سال‌های گذشته رقم خورد، ساخت مجموعه مستند داستانی «بچه زرنگ» با محوریت شهدای مدافع حرم مشهد بود. این سریال به هشت تن از مدافعان حرم شهر مشهد می‌پرداخت که با روشی متفاوت به مناطق عملیاتی سوریه و عراق اعزام و در نهایت به شهادت رسیدند.