وقتی انیمه‌های ژاپنی تجربه جنگ را به روایت‌های ضدجنگ تبدیل کردند

جنگ جهانی دوم نقطه‌ای تعیین‌کننده در تاریخ ژاپن بود؛ رویدادی که نه‌تنها ساختار سیاسی و اقتصادی این کشور را دگرگون کرد، بلکه عمیقاً بر فرهنگ و هنر آن نیز اثر گذاشت. یکی از مهم‌ترین عرصه‌هایی که این تجربه تلخ تاریخی در آن بازتاب یافت، سینمای ژاپن بود.

کد خبر: ۳۹۷۶۳۰

تاریخ : ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۸:۲۹

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز، از دهه‌های پس از جنگ، سینمای این کشور به بستری برای بازاندیشی در باب خشونت، رنج انسانی و پیامد‌های ویرانگر جنگ تبدیل شد و جریان قدرتمندی از آثار ضد جنگ شکل گرفت. کارگردانان برجسته ژاپنی با استفاده از زبان سینما تلاش کردند تجربه جمعی مردم خود را از جنگ روایت کنند. در این آثار، جنگ نه به عنوان صحنه‌ای برای قهرمانی‌های نظامی، بلکه به‌مثابه یک تراژدی انسانی به تصویر کشیده شد که زندگی افراد عادی را در هم می‌شکند. چنین رویکردی در تضاد با بسیاری از روایت‌های جنگی در سینمای جهان بود و تأکید آن بیشتر بر رنج غیرنظامیان، فروپاشی ارزش‌های انسانی و پیامد‌های اخلاقی جنگ قرار داشت.

در بسیاری از آثار ژاپنی پس از جنگ، شخصیت‌ها با پیامد‌های روانی و اجتماعی درگیری‌های نظامی دست‌وپنجه نرم می‌کنند. روایت‌ها اغلب بر زندگی روزمره مردم، خانواده‌هایی که عزیزان خود را از دست داده‌اند و کودکانی که در فضای ویرانی و فقر رشد می‌کنند تمرکز دارد. این نگاه انسانی باعث شد که سینمای ژاپن در عرصه جهانی به عنوان یکی از مهم‌ترین صدا‌های ضد جنگ شناخته شود.

سینمای ژاپن تنها به بازنمایی رنج‌ها بسنده نکرد. بسیاری از آثار سینمایی ژاپنی بعد از جنگ روحیه بازسازی، امید و تاب‌آوری مردم این کشور را نیز به نمایش می‌گذارند که چطور مسیر دشوار بازسازی را در پیش گرفتند و همین تجربه در آثار سینمایی به شکل روایت‌هایی درباره تلاش برای زندگی دوباره و جست‌وجوی صلح پایدار بازتاب یافت.

این دیدگاه در انیمه‌های ژاپنی و در رأس همه آثار، انیمه‌های تولید شده در استودیو جیبلی نیز دیده می‌شود. بخش قابل توجهی از انیمه‌های تولیدشده در این استودیو لایه‌هایی از نگاه صلح‌طلبانه و نقد جنگ هستند. این رویکرد بیش از همه تحت تأثیر جهان‌بینی دو بنیان‌گذار اصلی این استودیو، یعنی هایائو میازاکی و ایسائو تاکاهاتا قرار دارد. هر دو کارگردان در آثار خود تلاش کرده‌اند پیامد‌های انسانی، اخلاقی و اجتماعی جنگ را به تصویر بکشند و از طریق روایت‌های احساسی یا نمادین، مخاطب را نسبت به خشونت و نظامی‌گری حساس کنند.

{$sepehr_key_194892}

انیمه «مدفن کرم‌های شب‌تاب» محصول سال ۱۹۸۸ یکی از مشهورترین و تأثیرگذارترین آثار سینمایی درباره جنگ است. این فیلم به کارگردانی ایسائو تاکاهاتا ساخته و توسط استودیو جیبلی تولید شد. داستان آن اقتباسی از داستان کوتاهی به همین نام نوشته آکیوکی نوساکا است؛ نویسنده‌ای که خود در کودکی تجربه‌های تلخی از دوران جنگ جهانی دوم داشت و بخشی از داستان را بر اساس خاطرات شخصی‌اش نوشت.

«مدفن کرم‌های شب‌تاب» با نشان دادن گرسنگی، تنهایی و مرگ کودکان، تصویری بسیار تلخ از پیامد‌های جنگ ارائه می‌دهد و یکی از صریح‌ترین آثار ضدجنگ در تاریخ انیمیشن محسوب می‌شود. داستان فیلم درباره دو خواهر و برادر به نام‌های سیتا و ستسوکو است که پس از بمباران شهر کوبه در ژاپن مادرشان را از دست می‌دهند و برای زنده ماندن در شرایط بسیار سخت جنگ تلاش می‌کنند. فیلم با روایتی بسیار واقع‌گرایانه، پیامد‌های انسانی جنگ را از نگاه دو کودک نشان می‌دهد و به همین دلیل بسیاری از منتقدان آن را یکی از قوی‌ترین فیلم‌های ضدجنگ تاریخ سینما می‌دانند.

این اثر در زمان انتشار خود با تحسین منتقدان روبه‌رو شد و جوایز مهمی از جمله جایزه ویژه کارگردانی در جشنواره «جایزه روبان آبی» در سال ۱۹۸۹ برای کارگردان فیلم و همچنین جایزه هیأت داوری انیمیشن و جایزه حقوق کودک در جشنواره بین‌المللی فیلم کودکان شیکاگو را از آن خود کرد.

با گذشت زمان نیز جایگاه این انیمه در تاریخ سینما بیشتر تثبیت شد و در بسیاری از فهرست‌های بهترین انیمیشن‌ها و بهترین فیلم‌های جنگی تاریخ قرار گرفت.

تلخ، اما دیدنی

با وجود تحسین گسترده، این فیلم حاشیه‌ها و بحث‌هایی هم به همراه داشته است. یکی از بحث‌های رایج میان مخاطبان درباره شخصیت سیتا است؛ برخی معتقدند تصمیم‌های او، مانند ترک خانه عمه و تلاش برای زندگی مستقل، باعث تشدید شرایط سخت و در نهایت مرگ خواهرش شد. در مقابل، عده‌ای دیگر باور دارند که سیتا تنها قربانی شرایط بیرحمانه جنگ و فروپاشی اجتماعی آن دوران بوده است. علاوه بر این، برداشت‌های فرهنگی متفاوتی از رفتار شخصیت‌ها وجود دارد؛ بسیاری از مخاطبان ژاپنی رفتار سیتا را قابل درک می‌دانند، در حالی که برخی تماشاگران غربی آن تصمیم‌ها را غیرمنطقی تلقی کرده‌اند.

{$sepehr_key_194893}

نکته جالب دیگر این است که در زمان ساخت این انیمه، برخی از فعالان صنعت سینما تصور می‌کردند که چنین داستان تلخ و غم‌انگیزی مخاطب زیادی نخواهد داشت و ممکن است شکست بخورد. هرچند در ابتدا فروش آن بسیار چشمگیر نبود، اما با گذشت سال‌ها به یکی از آثار ماندگار سینما تبدیل شد. امروزه بسیاری از منتقدان و تماشاگران از آن به عنوان «غمگین‌ترین انیمیشن تاریخ» یاد می‌کنند؛ اثری که به گفته برخی مخاطبان «شاهکاری است که دیدنش ضروری است، اما شاید فقط یک بار بتوان آن را تماشا کرد.»

منبع: ایبنا