نگاهی به «هگل در مغز سیمی» اثر اسلاوی ژیژک | تلاشی برای بازاندیشی فلسفه‌ی هگل در بستر تحولات تکنولوژیک معاصر

کتاب «هگل در مغز سیمی»، به قلم اسلاوی ژیژک، تلاشی برای بازاندیشی فلسفه‌ی هگل در بستر تحولات تکنولوژیک معاصر است. ژیژک در این کتاب، به‌جای پرداختن به شرح آثار هگل، رویکرد هگلی را به‌عنوان ابزاری برای فهم وضعیت کنونی انسان در عصر دیجیتال به کار می‌گیرد.

کد خبر: ۴۰۷۶۱۶

تاریخ : ۲۹ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۰:۰۱

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ کتاب «هگل در مغز سیمی» نوشته اسلاوی ژیژک با ترجمه عباس زیدی‌زاده، در سال ۱۴۰۴ از سوی مؤسسه انتشارات فلسفه منتشر شده است. ژیژک در این اثر ۳۳۷ صفحه‌ای، با بازخوانی هگل در پرتو هوش مصنوعی، علوم اعصاب و رؤیای «مغز سیمی»، می‌کوشد نشان دهد چرا انسان را نمی‌توان به سازوکاری شفاف، منسجم و کاملاً قابل‌کنترل فروکاست؛ و چگونه خودِ تناقض‌ها و شکست‌های ما، نقطه آغاز هر بحث جدی درباره آزادی، مسئولیت و آینده دیجیتال‌اند.

نقطه عزیمت کتاب این است که پرسش ساده‌به‌نظررسیده، اما بنیادین «ما کیستیم؟» را در افقی تازه طرح کند؛ افقی که در آن دیگر فقط با انسانِ گوشت‌وپوست‌دار و نهاد‌های سیاسی–اجتماعی کلاسیک سروکار نداریم، بلکه با نوید‌ها و تهدید‌های پیوند مستقیم مغز و شبکه، سرمایه‌داری دیجیتال و ایده «انسان قابل‌کنترل» روبه‌رو هستیم. معرفی فارسی کتاب، از همان ابتدا مسئله را این‌گونه صورت‌بندی می‌کند که چرا جهان، علی‌رغم تلاش فیلسوفان، سیاستمداران و دین‌ورزان، «دگرگون نمی‌شود» و چرا انقلاب‌ها و شعارهایی، چون آزادی و برابری، مدام در نقطه‌ای فرو می‌مانند. پاسخ ژیژک – با تکیه بر هگل – این است:، چون انسان، موجودی سراسر تناقض است و هیچ پروژه‌ای که این تناقض را نبیند، جز سرکوب و بازتولید خفقان نتیجه‌ای ندارد.

نویسنده در مقدمه‌ای با عنوان معنادار «شاید روزی قرن هگلی شود» و بخش «رویکرد هگلی به یک مغز سیمی»، چارچوب نظری خود را بنا می‌کند. او، در گفت‌و‌گو با خوانش‌های پسامتافیزیکی از سنت فلسفی، بر فاصله گرفتن از تصور «کلیتِ سازگار» تأکید می‌کند؛ همان کلیتی که گویی می‌توان آن را همچون نظامی بسته و بی‌تناقض تصور کرد. با ارجاع به خوانش لیوینگستن و بحث‌های مرتبط با کانتور و گودل، ژیژک یادآور می‌شود که هر نظامی که بخواهد خود را به‌مثابه یک تمامیت بسته و شفاف صورت‌بندی کند، ناگزیر به مرز‌های ناتمامیت و خودارجاعی متناقض برمی‌خورد. در برابر تفسیری که هگل را سخنگوی «کلیت سازگار» می‌بیند، او می‌کوشد نشان دهد که اگر هگل را دقیق بخوانیم، باید او را متفکر «کلیت ناسازگار» بدانیم؛ کلیتی که تضاد و شکست، جزئی ساختاری آن است، نه نقصی قابل حذف. این صورت‌بندی، به‌طور مستقیم بستر تحلیل ژیژک از ایده «مغز سیمی» و تکینگی را فراهم می‌کند.

نقطه ثقل بحث در فصل اول با عنوان «دولت پلیس دیجیتال؛ انتقام فیشته از هگل» روشن‌تر می‌شود. ژیژک در این فصل، ایده «مغز سیمی» را در پیوند با سیاست و نظارت می‌نشاند؛ جایی که رؤیای اتصال مستقیم ذهن و ماشین، به امکان شکل‌گیری نوعی «دولت پلیس دیجیتال» گره می‌خورد. در چنین جهانی، نظارت تنها معطوف به رفتار‌های قابل مشاهده بیرونی نیست؛ بلکه لایه‌های عمیق‌تر، یعنی امیال، گرایش‌ها و حتی «پیش‌فکرها» در تیررس قرار می‌گیرند. اگر امروز، الگوریتم‌ها از روی جست‌وجوها، خرید‌ها و حضور ما در شبکه‌های اجتماعی، پروفایلی از سلیقه و عادت‌هایمان می‌سازند، ایده «مغز سیمی» این وضعیت را یک گام جلوتر می‌برد: تصوری از نظارت که می‌خواهد از «خواندن رفتار» به «خواندن فکر» برسد. ژیژک در چارچوب هگلی نشان می‌دهد که چنین پروژه‌ای، نه فقط تهدیدی بیرونی، بلکه برآمده از میل خود سوژه به شفافیت، سرعت و حذف زحمت گفت‌و‌گو است؛ سوژه‌ای که می‌خواهد هرگونه فاصله، سوءتفاهم و ابهام از روابط انسانی زدوده شود، ناخواسته در ساختن زیرساخت‌های یک «پلیس دیجیتال» مشارکت می‌کند.

ایده «مغز سیمی» و مرز‌های فکر انسانی

در فصل دوم، «ایده‌ی مغز سیمی و محدودیت‌های آن»، کتاب به قلب مفهوم محوری خود نزدیک می‌شود. بر اساس معرفی فارسی، ایده مغز سیمی این است که انسان بتواند بدون نیاز به گفتار، نوشتن یا واسطه‌های متعارف، فقط با «فکر کردن» و از طریق سیم‌ها و ماشین‌ها، افکار خود را به مغز دیگری منتقل کند؛ ایده‌ای که وعده می‌دهد افکار به صورت کامل، شفاف و قابل‌کنترل انتقال یابند. ژیژک با پشتوانه هگلی به این ایده پاسخ منفی می‌دهد: فکر انسانی نه «فایل آماده‌ای» است که در مغز ذخیره شده باشد و فقط نیاز به کابل و پروتکل انتقال داشته باشد، نه فرایندی مستقل از زبان، نوشتار و مواجهه با دیگری. از منظر هگل و ژیژک، فکر در گفت‌و‌گو شکل می‌گیرد؛ در نوشتن، خواندن، لغزش‌های زبانی، مکث‌ها و بازگشت‌ها. حذف این میانجی‌ها به‌نام «انتقال مستقیم فکر»، در واقع حذف همان فرایند‌هایی است که فکر را پدید می‌آورند. مثال‌های امروزین این وضعیت را می‌توان در ترجمه‌های خودکار، تکمیل خودکار جملات و توصیه‌های الگوریتمی دید؛ جا‌هایی که سیستم، پیش از آن‌که فکر ما کامل شود، آن را حدس می‌زند و به ما تحمیل می‌کند. ژیژک نشان می‌دهد که در افق «مغز سیمی»، این گرایش به «فکرکردنِ سیستم به جای ما» می‌تواند به برون‌سپاری آرام سوژگی منجر شود.

در فصل سوم با عنوان «بن‌بست فناورانه–عرفانی شوروی»، ژیژک بحث را به یک تجربه تاریخی منتقل می‌کند تا نشان دهد چگونه ترکیب رؤیای دگرگونی رادیکال انسان با ایمان به مهندسی و تکنیک، می‌تواند به بن‌بستی خشونت‌بار بیانجامد. پروژه‌های شوروی برای ساختن «انسان نو» که هم به علوم و تکنولوژی و هم به نوعی عرفان/اسطوره سیاسی متکی بودند نمونه‌ای است از تلاشی برای غلبه کامل بر تناقضات انسانی. ژیژک با تکیه بر منطق هگلی یادآوری می‌کند که حقیقت چنین پروژه‌هایی در شکست آنها آشکار می‌شود؛ جایی که تلاشی برای حذف تضاد، خود تبدیل به منبع تضادی رادیکال‌تر می‌شود. این فصل، به‌طور غیرمستقیم، هشداری است نسبت به روایت‌های امروزینِ «انسانِ ارتقایافته» و «سوژه بی‌خطا» که از دل فناوری‌های هوشمند و رؤیا‌های تکینگی سر برمی‌آورند.

فصل چهارم، «تکینگی؛ چرخش عرفانی»، کتاب را به صورت مستقیم به گفتمان رایج پیرامون آینده هوش مصنوعی و ادغام انسان و ماشین پیوند می‌زند. بر اساس توضیحات انگلیسی و فارسی کتاب، «تکینگی» در این‌جا تنها به یک نقطه فنی–محاسباتی اشاره ندارد؛ بلکه حامل نوعی وعده شبه‌عرفانی است: آینده‌ای که در آن مرگ، نادانی، محدودیت بدن و خطا پشت سر گذاشته می‌شوند و کلیتی شفاف و یکدست پدید می‌آید. ژیژک با تکیه بر همان منطق «کلیت ناسازگار» نشان می‌دهد که چنین وعده‌ای، با نتایج کانتور و گودل در ریاضیات و با خوانش رادیکال هگلی از کلیت ناسازگار در تنش است. هر نظامی که ادعا دارد «همه‌چیز» را در خود جای می‌دهد، ناگزیر به نقاطی از ناتمامیت و تناقض برمی‌خورد؛ در نتیجه تکینگی نه پایان تناقض، بلکه صحنه جدیدی برای ظهور شکل‌های پیچیده‌تر آن خواهد بود.

{$sepehr_key_205004}

انسانِ خطاکار یا ماشین بی‌خطا؟

در فصل پنجم با عنوان «هبوطی که ما را خداگونه می‌کند»، ژیژک از زبان الهیات و فلسفه دین بهره می‌گیرد تا وضعیت انسان را دوباره صورت‌بندی کند. معرفی فارسی کتاب یادآور می‌شود که برای هگل و به تبع او ژیژک انسان موجودی است که سراسر تناقض است. در این فصل، «هبوط» دیگر صرفاً یک سقوط یا خطای نخستین نیست، بلکه لحظه‌ای است که در آن انسان از طبیعت بی‌واسطه جدا می‌شود، مسئولیت می‌پذیرد و وارد تاریخ و اخلاق می‌شود. در برابر پروژه «مغز سیمی» که می‌خواهد خطا، تردید و ناتوانی را حذف کند، ژیژک استدلال می‌کند که همین خطا‌ها و شکست‌ها، وجه خلاق و «خداگون» انسان را شکل می‌دهند؛ انسانی که می‌تواند خود را نقد کند، مسیرش را عوض کند و شکست را به امکان فهم تازه‌ای از حقیقت بدل کند.

فصل ششم، «بازتاب ناخودآگاه»، پای روان‌کاوی و ناخودآگاه را به میدان می‌کشد. بر اساس توضیحات شما، ژیژک در این‌جا با اتکا به لاکان، از آن بخشی از سوژه سخن می‌گوید که در سطح آگاهی و داده‌های قابل ثبتِ عصب‌شناختی خلاصه نمی‌شود؛ بخش رویا، لغزش‌های کلامی، فراموشی‌ها و علائم بدنی. در افق «مغز سیمی» که می‌خواهد همه‌چیز را قابل‌ثبت و شفاف کند، ناخودآگاه مقاومتی بنیادین است: نشان می‌دهد که سوژه، بیش از آن چیزی است که می‌تواند در قالب سیگنال‌ها و کد‌ها به‌طور کامل ثبت شود. شبیه تجربه کاربران شبکه‌های اجتماعی که تصویر کنترل‌شده‌ای از خود می‌سازند، اما اضطراب، خستگی و احساس ناکافی‌بودن در لایه‌ای دیگر باقی می‌ماند؛ این شکاف، از منظر ژیژک، نه نقصی فردی، بلکه نشانه‌ای ساختاری از «کلیت ناسازگار» است.

فصل هفتم، «فانتزی ادبی؛ سوژه نامشخص تکینگی»، به قلمرو ادبیات و خیال‌پردازی علمی–تخیلی می‌رود. ژیژک در این بخش با مثال‌هایی از ادبیات، سوژه‌هایی را بررسی می‌کند که نه کاملاً انسان‌اند و نه صرفاً ماشین؛ موجوداتی که در مرز میان زیست‌شناسی و کد دیجیتال قرار دارند. این روایت‌ها برای او تنها سرگرمی نیستند؛ بلکه شکل نمادینی از اضطراب و تردید ما درباره آینده سوژگی در عصر تکینگی‌اند: آیا هنوز می‌توان از «من» سخن گفت، وقتی شبکه قادر است افکار را بخواند و حتی پیشاپیش شکل دهد؟

آخرالزمان دیجیتال

فصل هشتم، «رساله‌ای در باب آخرالزمان دیجیتالی»، نوعی جمع‌بندی نظری کتاب است. ساختار این فصل در فهرست فارسی، با زیرعنوان‌هایی، چون «آخرالزمان با/یا بدون پادشاهی؟»، «هبوط از هبوط»، «اقتصاد لیبیدینی تکینگی» و «پایان تاریخ»، نشان می‌دهد که ژیژک چگونه بحث را به سطوح مختلف پیوند می‌زند:

از تصور‌های دینی–مهدویِ آخرالزمان، تا گفتمان‌های سکولارِ «پایان تاریخ»، و از روان‌کاویِ میل و اقتصاد لیبیدویی، تا نقد سرمایه‌داری دیجیتال. او سرمایه‌داری دیجیتال را نظامی می‌بیند که می‌کوشد آخرین لایه‌های حیات انسانی (از زمان و توجه تا میل و خیال) را به منابع قابل‌محاسبه و قابل‌استثمار تبدیل کند؛ چیزی که در قالب «اقتصاد لیبیدینی تکینگی» نام‌گذاری می‌شود. اما در عین حال، با وفاداری به هگل، بر این نکته پافشاری می‌کند که هیچ نظامی نمی‌تواند کاملاً بسته شود؛ هر پروژه‌ای که نوید «حل همه‌چیز» را می‌دهد، دقیقاً در لحظه شکستش حقیقت خود را عیان می‌کند. آخرالزمان دیجیتال، در این خوانش، نه پایان تاریخ، که لحظه‌ای برای بازاندیشی در انسان، آزادی و کلیت ناسازگار است.

ساختار کتاب از «پیش‌گفتار مترجم» و «مقدمه»، تا هشت فصل و در پایان «واژه‌نامه انگلیسی به فارسی» به خواننده فارسی‌زبان این امکان را می‌دهد که هم در سطح نظری با بحث‌های دشوار هگل، لاکان و نظریه انتقادی مواجه شود و هم در سطح مثال‌ها و مصادیق، نسبت خود را با جهان دیجیتال امروز بازاندیشی کند. مترجم، با افزودن پیش‌گفتار و واژه‌نامه، کوشیده است فاصله میان زبان تخصصی متن و خواننده علاقه‌مند را کم کند؛ و خودِ متن فارسیِ معرفی، با توضیحاتی درباره تناقضات انسان، نقد ایده «کنترل کامل انسان از طریق ماشین» و دشواری تقلیل فکر به سیگنال، به خوبی نشان می‌دهد که محور‌های اصلی کتاب چیست.

در کل باید گفت، «هگل در مغز سیمی» نه رساله‌ای صرفاً آکادمیک درباره هگل است و نه کتابی تکنولوژی‌محور درباره آینده هوش مصنوعی؛ بلکه تلاشی است برای آن‌که روش دیالکتیکی هگل یعنی اندیشیدن در دل تناقض را به قلب بحث‌های امروز درباره مغز، ماشین و شبکه ببرد. ژیژک در این کتاب، هم با خوانش‌های ساده‌ساز از هگل که او را متفکر «کلیتِ سازگار» می‌دانند فاصله می‌گیرد و او را متفکر «کلیتِ ناسازگار» می‌نامد، و هم با روایت‌های خوش‌بینانه یا هولناک درباره تکینگی، مغز سیمی و سرمایه‌داری دیجیتال وارد چالش می‌شود. او نشان می‌دهد که پروژه‌هایی که می‌خواهند انسان را به موجودی شفاف، قابل پیش‌بینی و بدون تناقض بدل کنند، ناگزیر با همان تناقض‌ها در سطحی پیچیده‌تر روبه‌رو می‌شوند؛ و همین نقطه مواجهه است که می‌تواند به صورت‌بندی تازه‌ای از آزادی و مسئولیت منجر شود.

اگر جهانِ دیجیتال از ما «سوژه‌ای شفاف، قابل‌کنترل و بی‌تناقض» می‌خواهد، ما تا چه اندازه آماده‌ایم از حق خود برای خطا، تردید، سکوت و شکست دفاع کنیم؟ و در مواجهه با وعده‌های اغواگر «مغز سیمی» و «تکینگی نجات‌بخش»، کدام جنبه‌های انسان بودن را حاضر نیستیم به سود سرعت، کارایی و امنیت ظاهری واگذار کنیم؟ «هگل در مغز سیمی» پاسخی نهایی به این پرسش‌ها نمی‌دهد، اما ما را وادار می‌کند به لایه‌ای از انسان و جامعه بیندیشیم که با هیچ سیم و سنسور و الگوریتمی تماماً قابل‌خواندن و قابل‌کنترل نیست؛ همان لایه‌ای که هگل آن را قلب «کلیتِ ناسازگار» می‌دید، و بدون آن، سخن گفتن از آزادی، جز شعار، معنای چندانی ندارد.

منبع: ایبنا

{$sepehr_key_205005}