مروری بر کتیبه‌های سنگی به‌‌جا‌مانده از دوره‌های پیش از قاجار در حرم‌مطهر امام‌رضا(ع) | حکاکی نام دوست بر مرمر و خارا

از رُخام تا هرکاره، از مرمر عسلی تا سبز فیروزه‌ای و سبز انگوری؛ اینها انواع سنگ‌هایی هستند که در طول قرن‌ها بر جای‌جای بارگاه‌منور‌رضوی جا خوش کرده‌اند.

کد خبر: ۴۱۲۸۰۶

تاریخ : ۱۷ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۰۴:۱۶

نوشته

زهرا زنگنه | شهرآرانیوز؛ از رُخام تا هرکاره، از مرمر عسلی تا سبز فیروزه‌ای و سبز انگوری؛ اینها انواع سنگ‌هایی هستند که در طول قرن‌ها بر جای‌جای بارگاه‌منور‌رضوی جا خوش کرده‌اند؛ این سنگ‌ها گاه در بخشی به‌عنوان ازاره ظاهر شده و گاهی هم در قسمتی دیگر جزئی از درودیوار یا تأسیساتی نظیر اجزای آب‌رسانی در حرم‌مطهر بوده‌اند. ماندگارترین حضور سنگ‌ها در این آستان، اما شاید کتیبه‌هایی باشند که زینت‌بخش دیوار رواق‌ها و صحن‌های حرم‌مطهر شده‌اند؛ کتیبه‌هایی که پیام‌هایی از گذشته را برای زائران امروز با خود به امانت آورده‌اند.

سال‌های سال است که سنگ‌ها در کنار آجر، کاشی، گچ و آینه، جامه‌ای بوده‌اند که بر تن دیوار‌های این صحن‌و‌سرا نشسته‌اند. در روزگارانی، محافظان زیبایی بوده‌اند بر دیوار‌هایی که ازاره نام گرفته و زمانی نیز سنگ‌فرشی شده‌اند در زیر پای زائران. در دورانی جزئی از نهر‌ها و سنگاب‌ها و حوض‌های حرم بوده‌اند تا آب را در صحن‌ها جاری سازند و گهگاه هم سنگ قبری شده‌اند برای کسانی که در جوار علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) آرمیده‌اند.

اما در گستره این حرم، سنگ‌هایی هم وجود دارند که هنر دست حکاکان گذشته بر وجودشان نشسته است. نقش‌هایی که بعضی‌وقت‌ها یادآور عناصر طبیعت هستند و برخی‌اوقات هم سنگ‌نوشته‌هایی که پیامی را در خود نگه داشته‌اند؛ منظورمان کتیبه‌هاست که قدمت بسیاری شان به قرن‌ها قبل بازمی‌گردد. برای نمونه، قطعه‌سنگ کاوش‌شده در دل گودبرداری‌های حرم‌مطهر که عبارت «عبدالعزیز‌بن‌آدم/ سال‌۶۱۵ قمری» بر آن حک شده و نمونه ارزشمندی از آن است.

این کتیبه‌ها اغلب جنسی از مرمر و سنگ خارا دارند؛ سنگ‌هایی که از دل معادن اطراف مشهد، به‌ویژه نواحی جنوب شرقی، استخراج می‌شده‌اند. سطح این سنگ‌ها با مهارت سنگ‌تراشان با نقش‌هایی ظریف و خطوطی استوار آراسته شده است. استادان حکاک برای خلق این آثار، فنون کنده‌کاری و قلم‌زنی را با خطوطی، چون ثلث، نسخ و نستعلیق، پیوند داده‌اند؛ آیات قرآن و ادعیه را با خط ثلث و اشعار، وقف‌نامه‌ها و متون تاریخی را با خط نسخ یا نستعلیق می‌نگاشتند تا آنچه پیش روی مخاطب است، ترکیبی متوازن، زیبا و البته خوانا باشد.

بررسی این آثار نشان می‌دهد که هرچند بخش عمده‌ای از کتیبه‌ها به دوره صفوی و پس از آن تعلق دارند ولی نمونه‌هایی نیز از دوره‌های پیشین همچون سلجوقی و تیموری باقی مانده‌اند که اهمیت ویژه‌ای دارند. در ادامه، پس از مروری بر انواع محتوای کتیبه‌های سنگی، به معرفی برخی از این کتیبه‌های به‌جامانده از دوره‌های پیش از قاجار می‌پردازیم.

مزین به آیات و اسمای الهی

کتیبه‌های سنگی حرم را از منظر محتوایی می‌توان در ۳ دسته کلی جای داد؛ هر‌یک از این دسته‌ها، بازتابی از کارکرد‌های متفاوت این آثار در بستر تاریخی خود هستند. نخست، کتیبه‌هایی که حامل اطلاعات تاریخی‌اند و روایتگر رویدادها، ساخت‌وساز‌ها یا مرمت بناها؛ این دسته، همچون اسناد مکتوبی بر سنگ نقش بسته‌اند و جزئیاتی از بانیان، زمان ساخت و حتی شرایط سیاسی دوره‌های مختلف را در خود حفظ کرده‌اند. به‌عنوان نمونه می‌توان به کتیبه تعمیر رواق گنبد حاتم‌خانی، کتیبه ساخت بنای دارالضیافه و سنگ یادمان واقعه به‌توپ‌بستن حرم امام‌رضا (ع) اشاره کرد.

دسته دوم کتیبه‌هایی با مضامین دینی‌اند؛ آیات قرآن، احادیث، ادعیه و صلوات، بیشترین تکرار را در این بخش دارند. این متون، اغلب در بخش‌های مقدس‌تر بنا، به‌ویژه بر ازاره‌ها و دیوار‌های نزدیک به روضه منوره نصب می‌شده‌اند تا معنویت فضا را ملموس‌تر کنند.

حضور آیاتی، چون آیه مبارکه (انا فتحنا لک فتحا مبینا»، آیه‌٣٣ سوره احزاب مشهور به آیه تطهیر، قسمتی از آیات‌٣٥‌و‌۳۶‌سوره‌نور و آیاتی از سوره کهف، انسان و آیت‌الکرسی از آن جمله‌اند که زینت‌بخش ازاره دیوار‌های حرم امام‌رضا (ع) شده‌اند.

شاید، اما چشمگیرترین گروه، کتیبه‌های شعری باشند؛ آثاری که در آنها زبان ادب فارسی با ارادت مذهبی درهم آمیخته است. قالب اغلب این اشعار قصیده و مضمون آنها عمدتا مدح امام‌رضا (ع) است. البته گاه اشاره به بانیان یا پادشاهان زمانه هم دارند. در خلال این ابیات، نام‌هایی از شاهان صفوی، چون شاه‌عباس و شاه‌سلیمان تا حاکمان دوره‌های نزدیک‌تر، چون ناصرالدین‌شاه قاجار هم دیده می‌شود.

سنگ مقام امام‌رضا (ع)

سنگ مقام امام‌رضا (ع)، از کهن‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده در میان کتیبه‌های حرم است که اکنون در موزه آستان‌قدس‌رضوی نگهداری شده و در معرض نمایش زائران و علاقه‌مندان حضرت قرار گرفته است. این کتیبه سنگی طولی به‌اندازه ۴۰‌تا‌۴۴‌سانتی‌متر، عرضی به‌اندازه ۳۰‌تا‌۳۲‌سانتی‌متر و ضخامتی حدود ۶‌سانتی‌متر دارد.

عبیدا... بن‌احمد‌مره، سنگ‌تراش این اثر که نامش در پایین‌ترین قسمت کتیبه ذکر شده، ۴ کتیبه را به خطوط کوفی و نسخ بر این سنگ حک کرده است. محتوای کتیبه اول حاشیه صلوات و درود بر ۱۴ معصوم (ع)، کتیبه دوم حاشیه آیه‌۵۵‌سوره‌مائده است و در کتیبه سوم نیز نام بانی به این صورت نگاشته شده است: «امربعمارة المشهد الرضوى على‌بن‌موسى -علیه‌السلام- العبد المذنب الفقیر الى رحمه‌ا... ابوالقاسم احمد بن على بن احمد العلوى الحسینى؛ تقبل ا... منه.».

اما کتیبه متن اصلی که ساختاری محرابی دارد و در وسط قرار گرفته، اطلاعاتی درباره محل نصب و تاریخ آن به این شرح ارائه می‌کند: «ا... اکبر هذا مقام الرضا -علیه السلام- اقبل على صلواتک ولاتکن من الغافلین شعبان؛ سنه ستة عشر و خمس مائه.»

سنگ ازاره خوارزمشاهی

این کتیبه، با ساختار و نقشی ساده‌تر یادگاری ارزشمند از یکی از دوره‌های پرتحول تاریخ ایران است. تاریخ نگاشته‌شده بر این کتیبه رجب‌۶۱۵ قمری است که حکایت از تعلق آن به دوره خوارزمشاهیان دارد. این ازاره سنگی با نقوش گیاهی تزیین شده و اندازه طول آن ١٠٠‌سانتی‌متر، عرض آن ٥١‌سانتی‌متر، و ضخامتش سه‌و‌نیم تا ۵ سانتی متر است.

متن کوتاه آن، که به فرمان ساخت یا نصب اشاره دارد، بیش از هر چیز کارکردی مستندگونه دارد؛ «امربه عبدالعزیزبن آدم (فردی که دستور ساخت کتیبه را داده است) فی رجب سنة خمس عشر و ستمائة.» خط نسخ به‌کار‌رفته در این سنگ، خوانایی بالایی دارد و هنرمند از پیچیدگی‌های تزیینی پرهیز کرده است. در عوض، نقوش گیاهی اطراف، لطافتی ملایم به سطح سنگ بخشیده و تعادلی میان سادگی متن و ظرافت تزیین ایجاد کرده است.

کتیبه دوره تیموری

این کتیبه، با وجود ناتمام‌بودن، تصویری روشن از شکوه هنر در اواخر دوره تیموری ارائه می‌دهد. ابعاد بزرگ آن و استفاده از خط ثلث، نشان می‌دهد که قرار بوده است اثری شاخص و باشکوه باشد. همین ناتمامی، ارزش پژوهشی اثر را دوچندان می‌کند؛ زیرا امکان مشاهده فرایند کار، شیوه چینش خطوط و مراحل اجرای تزیینات را فراهم می‌سازد.

متن، با عبارات مفصل و القاب متعدد، به ستایش حاکم و اشاره به بانی آن، یعنی «امیر مبارزالدین ولی بیک بهادر» می‌پردازد؛ سبکی که در متون رسمی آن دوره رایج بوده است. تعلق این کتیبه به اواخر دوره تیموری (دوره فرمانروایی ابوالغازى سلطان حسین‌بایقرا) تخمین زده شده و احتمال می‌رود محل نصب آن هم مدرسه امیرولی بیک بوده باشد.

اندازه این کتیبه ۱۶۱ در٧٠ سانتی‌متر و با ضخامتی حدود ١٣-٧‌سانتی‌متر است. ویژگی برجسته این اثر، حضور تزیینات مقرنس در بخش پایینی است؛ عناصری که باوجود نیمه‌تمام‌ماندن، ظرافت و دقت طراحی را آشکار می‌کنند.

کتیبه سنگی مسجد قتلگاه

در این کتیبه، زبان فارسی با خط نستعلیق، جلوه‌ای تازه به سنگ بخشیده است. متن، با لحنی رسمی، اما روان، به تعمیر مسجد در دوران شاه‌عباس‌صفوی اشاره می‌کند و نام بانی یعنی «مهدی‌قلی‌خان اشیک‌آقاسى‌باشى» و کتیبه‌نویس را نیز به این شرح در خود جای داده است: «درزمان دولت بادشاه جم‌جاه، مروّج مذهب ائمه اثنى‌عشر -علیهم صلوات اللّه- الملک الاکبر ابو‌المظفر شاه‌عباس بهادرخان تعمیر این بیت‌ا... نمود. بنده درگاه مهدى‌قلى‌خان اشیک‌آقاسى‌باشى. فى [سنة]١٠١١؛ کتبه على‌رضا‌عباسى؛ غفر ذنوبى.»

حضور نام خوش‌نویس برجسته آن یعنی «على‌رضا‌عباسى»، به اثر اعتباری هنری افزوده و آن را از یک سند صرف فراتر برده است. نقوش اسلیمی پراکنده در سطح سنگ، بدون آنکه بر متن غلبه کنند، به آن لطافت بخشیده‌اند. ترکیب خط نستعلیق با مضمون تاریخی، نشان‌دهنده تغییری مهم در ذائقه هنری دوره صفوی است؛ دوره‌ای که در آن، زیبایی خط فارسی جایگاهی ویژه یافت.

{$sepehr_key_210572}

کتیبه‌های مدارس باقریه و بهزادیه

این ۲ کتیبه، با ساختاری مشابه و محتوایی نزدیک، نماینده‌ای از اوج انسجام در کتیبه‌نگاری دوره صفوی هستند. هر ۲ به خط ثلث نگاشته شده‌اند و با عباراتی رسمی، به اتمام ساخت مدارس باقریه و بهزادیه در دوران شاه‌سلیمان اشاره دارند.

در متن آنها، علاوه بر نام پادشاه، از بانیان، ناظران و عاملان ساخت نیز یاد شده است؛ امری که نشان‌دهنده اهمیت ثبت دقیق جزئیات در این دوره است. کتیبه مدرسه باقریه به اهتمام میر‌عبدالحسین‌اصفهانى و به سعی حاجی‌محمد‌شفیع‌اصفهانی در ۱۰۸۳‌قمری حک شده است. بانی این کتیبه که به خط ثلث نگاشته شده، فردی به نام مولانا محمد سمیع بوده است.

در کتیبه مدرسه بهزادیه نیز نام بانی ملک‌بهزاد و کتیبه‌نویس آن فردی به نام عنایت‌ا... به این صورت ذکر شده است: «قد اتفق اتمام بناء هذه المدرسة المبارکة فى ایام دولت السلطان‌الاعظم والخاقان المعظم مولى ملوى الترک و العرب والعجم السلطان بن السلطان بن السلطان ابو‌المظفر‌شاه سلیمان الصفوى الحسینى خلدا... تعالى ملکه و سلطانه وافاض على العالمین بره/ وعدله واحسانه من عین مال زبدة اهل السداد و الرشاد ملک بهزاد و بسعى التقى حاجى الحرمین الشریفین حاجى نظر على کتبه اقلّ عبادا... عنایت‌ا....»