میراث مکتوب چگونه در گنجینه کتابخانه‌ها محافظت می‌شوند؟

فارغ از بند‌های قانونی و مصوبات دستگاه‌های بالادستی، مقصد نگهداری از میراث مکتوب از کدام مسیر می‌گذرد؟ این میراث در گنجینه کتابخانه‌ها چگونه محافظت می‌شوند؟

کد خبر: ۴۱۳۲۶۸

تاریخ : ۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۱:۱۱

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ میراث مکتوب؛ ترکیبی آشنا بین ملل کهن جهان ازجمله ایرانِ چندهزار ساله است. میراث مکتوب در واقع مجموعه‌ای از نوشته‌ها، کتاب‌ها و اسنادی است که گذشتگان، به یادگار گذاشته‌اند. این نوشته‌ها فقط اطلاعات تاریخی نیستند؛ بلکه بخشی از هویت ما را ساخته و از مسیر روشن شناخت گذشته‌اند. در تعریف «میراث مکتوب» بسیار گفته‌اند و شنیده‌ایم، اما بازخوانی این مفهومِ استوار بر ریشه‌های تمدنی و فرهنگی هر ملت، از زبان بزرگان که تاکیدی بر اهمیت حفظ آنها دارند، دلپذیرتر است.

مرحوم اصغردادبه، استاد بازنشسته دانشگاه علامه طباطبائی: میراث مکتوب سند هویت ما، سند کیستی و سند چیستی ماست و این اسناد می‌گویند که در طول تاریخ که بوده‌ایم و چه کرده‌ایم.

علی بلوکباشی، نویسنده و پژوهشگر: میراث مکتوب، بخشی بزرگ از میراث فرهنگیِ معنوی است. این میراث معنوی در ادوار تاریخی به‌صورت کتیبه، روی سنگ، خشت و چوب، و یا به‌صورت نوشته روی پوست و یا کاغذ به دست ما رسیده است و از میان این آثار، نوشتار‌ها و آثار مکتوب ماندنی‌ترین آثاری است که از گنجینه فرهنگی گذشتگان به ما رسیده است.

مجدالدین کیوانی، استاد بازنشسته دانشگاه خوارزمی: از نوع کار‌هایی که این روز‌ها ذیل عنوان «احیاء میراث مکتوب» صورت می‌گیرد، بر می‌آید که اصطلاح «احیاء» عموماً به دو فعالیّت به هم مرتبط اطلاق می‌شود: یکی حفظ و حراست کتاب‌ها، رقعه‌جات، سنگ‌نوشته‌ها، مسکوکاتِ نوشته‌دار، کتیبه‌های گوناگون و دیگر آثار مکتوبی که از گذشته به ما رسیده است؛ و دو دیگر، باز گرداندن متون منثور و منظومِ ناقص، دستکاری و تحریف‌شده حتی‌الامکان به همان شکل اصیل و آغازینِ آنها؛ به بیان دیگر، احیای موجودی کم یا بیش معلول یا مسخ شده.

شناخت و حفظ میراث مکتوب مهمترین مسئولیت است

بنابر چند نقل قول از چند استخوان‌ خرد کرده عالم فرهنگ، نتیجه می‌توان گرفت که «شناخت» و «حفظ» میراث گران‌سنگ مکتوب که چند صبایی در دست نهاد‌های متولی و مراکز فرهنگی کشور هستند، مهمترین مسئولیت است. فارغ از بند‌های قانونی و مصوبات دستگاه‌های بالادستی، مقصد نگهداری از میراث مکتوب از کدام مسیر می‌گذرد؟ چه جزئیاتی دارد و استاندارد‌ها آن چیست؟ و میراث مکتوب، ازجمله نسخ خطی و سربی و سنگی در گنجینه کتابخانه‌ها چگونه محافظت می‌شوند؟

پیشنهاداتی که کارشناسان و کتابخانه‌های بزرگ دنیا برای حفظ میراث مکتوب آزموده‌اند تاکید می‌کند، به‌کارگیری روش‌های درست نگهداری در کنار فراهم بودن شرایط محیطی مناسب، مسیری است که عمر و قابلیت استفاده از کتاب‌ها را به شکل قابل توجهی افزایش می‌دهد؛ ازجمله توجه به محیط نگهداری کتاب‌ها، که راهکاری کم‌هزینه و مؤثر برای پیشگیری از آسیب‌هایی است که بر اثر گذر زمان و فرسایش شیمیایی ساختار کتاب، به وجود می‌آید.

به‌عنوان مثال، کتابخانه کنگره آمریکا درباره دما و رطوبت نسبی محل نگهداری کتاب‌های قدیمی پیشنهاد می‌کند که برای نگهداری کتاب‌ها، یک محیط خنک (حدود ۷۰ درجه فارنهایت یا کمتر) و نسبتاً خشک با رطوبت بین ۳۰ تا ۵۵ درصد، شرایطی ایمن و استاندارد به شمار می‌رود؛ علاوه براین، بهتر است کتاب‌ها را نزدیک منابع گرما مثل دریچه‌های هوا، بخاری یا رادیاتور قرار داده نشوند، به‌ویژه اگر این گرما در بلندمدت با رطوبت بالا همراه باشد. این نکته از مهم‌ترین عوامل در افزایش عمر کتاب‌هاست.

{$sepehr_key_211065}

همچنین از تغییرات شدید و پی‌درپی دما و رطوبت پرهیز شود؛ چون نوسان‌هایی روند فرسودگی کاغذ و مواد جلد را سرعت می‌دهد. در مقابل، ثبات دمایی و رطوبتی، هم فرآیند پیری کاغذ را کُند می‌کند و هم از رشد کپک و فشار فیزیکی بر جلد کتاب جلوگیری خواهد کرد.

درباره سطح نور نیز توصیه شده، کتاب‌ها بهتر است در معرض حداقل نور قرار بگیرند و در حالت ایده‌آل از نور مستقیم یا شدید دور باشند. استفاده از پرده، سایه‌بان پنجره یا حتی جعبه‌های نگهداری برای کتاب‌های حساس، می‌تواند تا حد زیادی از آسیب‌های ناشی از نور جلوگیری کند.

نظافت، هم نکته درخورتوجهی است؛ گردگیری منظم کتاب‌ها و فضای کتابخانه اهمیت زیادی دارد. گرد و غبار ممکن است حاوی ذراتی باشد که به بافت کتاب آسیب می‌زند و همچنین رطوبت و آفات را جذب می‌کند؛ شرایطی که می‌تواند زمینه رشد کپک را فراهم کند. برای تمیز کردن کتاب‌ها و قفسه‌ها بهتر است از دستمال یا وسایل گردگیری بدون عطر و مواد شیمیایی استفاده شود. در صورت امکان، می‌توان با جاروبرقی و یک سریِ برس‌دار کوچک و نرم ـ آن هم با مکش کم ـ گرد و غبار روی کتاب‌ها را نیز تمیز کرد.

کتاب‌های کمیاب یا شکننده نیازمند شرایط نگهداری ویژه هستند. برای محافظت از این آثار معمولاً از محفظه‌ها یا بسته‌بندی‌های مخصوص استفاده می‌شود تا کتاب در برابر عوامل محیطی آسیب نبیند. در این میان، چند نوع محفظه رایج برای نگهداری کتاب‌ها وجود دارد.

پوشه‌های کاغذی می‌توانند برای نگهداری اقلام جدا، مانند بریده‌های کاغذ یا اسناد پراکنده کاربرد داشته باشند. بهتر است اقلام شکننده جداگانه نگهداری شوند. پوشه‌ها ممکن است چند بخش داشته باشند، اما نباید بیش از حد پُر شوند. همچنین استفاده از روزنامه یا کیسه‌های پلاستیکی توصیه نمی‌شود؛ روزنامه به دلیل اسیدی بودن می‌تواند به کاغذ آسیب بزند و کیسه‌های پلاستیکی نیز با نگه داشتن رطوبت در داخل، خطر آسیب به کتاب‌ها را افزایش می‌دهند.

از ورق‌های محافظ شفاف از جنس پلی‌استر نیز می‌توان برای نگهداری برش‌ها و اسناد کاغذی یا حتی به‌عنوان محافظ کتاب استفاده کرد. با این حال باید توجه داشت که این پوشش‌ها ممکن است به مجموعه اضافه وزن و حجم بدهند و به دلیل اصطکاک ثابت، در برخی موارد به کاغذ‌های بسیار شکننده مانند روزنامه‌های قدیمی آسیب برسانند. در کنار این موارد، جعبه‌های نگهداری استاندارد یا سفارشی نیز از جمله محفظه‌های حمایتی هستند که می‌توانند از بسیاری از کتاب‌ها محافظت کنند.

در فرآیند بایگانی و برچسب‌گذاری نیز بهتر است، از مواد بدون اسید استفاده شود. جعبه‌ها و سایر مواد کاغذی باید با این ویژگی‌ها، مشخص شده باشند.

منبع: ایبنا

{$sepehr_key_211067}