مروری بر فلسفه و آثار حج در نگاه عالم آل‌رسول (ص) | حج، موسم وحدت

از زیبایی‌های عبادت در اسلام، آن است که علاوه‌بر خلوت و سجاده، فرصت چشیدن طعم ارتباط با خدا را در دل جمع و همراه با دیگران نیز به انسان می‌دهد و یکی از زیباترین، اثرگذارترین و ماناترین آنها حج است.

کد خبر: ۴۱۶۱۷۱

تاریخ : ۳۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۲:۱۹

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ از زیبایی‌های عبادت در اسلام، آن است که علاوه‌بر خلوت و سجاده، فرصت چشیدن طعم ارتباط با خدا را در دل جمع و همراه با دیگران نیز به انسان می‌دهد؛ فرصتی که جلوه‌های مختلفی دارد و یکی از زیباترین، اثرگذارترین و ماناترین آنها حج است؛ فریضه‌ای که باوجود ظاهر عبادی‌اش، باطن سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و بین‌المللی دارد و می‌تواند به بستر رقم خوردن سرنوشت سیاسی‌اجتماعی مسلمانان نیز تبدیل شود. امام‌رضا (ع) به‌طور کامل درباره فلسفه و آثار حج سخن گفته‌اند که در ادامه مرور می‌کنیم.

رفتن به‌سوی خدا

فلسفه حج از مهم‌ترین سؤالات در مواجهه نخستین با این فریضه و وجوب آن است. امام رضا (ع) در توضیح این فلسفه و چرایی آن، خطاب به فضل‌بن‌شاذان می‌فرمایند: «حج به‌سوی خدا رفتن و در پیشگاه باری‌تعالی، حاضر شدن است» (عیون‌اخبارالرضا (ع)، ج۲، ص۱۷۴)

حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در خطبه قاصعه درباره فلسفه این عمل عبادی می‌فرمایند: «آیا نمی‌بینید خدای سبحان آزمود پیشینیان را، از زمان حضرت آدم تا آخرین در این عالم با سنگ‌هایی که نه ضرر می‌زنند و نه نفع می‌رسانند؛ سنگ‌هایی که نه می‌شنوند و نه می‌بینند؟ خداوند این سنگ‌ها را خانه حرام خویش گردانید؛ همان خدایی که کعبه را مرکز قیام و نهضت مردم کرد.» اگرچه مهم‌ترین و پرفایده‌ترین حکمت حج، اظهار عبودیت و بندگی به پیشگاه خدای متعال است، اما منافع روحی و روانی و اخلاقی نیز برای فرد و جامعه دارد.

بر مستطیع واجب است

نکته مهم در حج، داشتن استطاعت است. قرآن کریم در آیه۹۷ سوره مبارک آل‌عمران در این‌باره می‌فرماید: «و بر مردم، حج و زیارت آن خانه واجب است؛ بر هر کسی که توانایی یافته است و بر آن راه یابد و هرکه کافر شود، تنها به خود زیان رسانده است.»

امام رضا (ع) نیز به استطاعت برای انجام حج تأکید کرده، می‌فرمایند: «ای مکلف به تکلیف حج! خدایت مورد رحمت قرار دهد؛ به تو هشدار می‌دهم حج فریضه‌ای از فرایض خداوند جلیل و عزیز است و بر آن که دارای استطاعت می‌باشد، واجب است و این وجوب در تمام عمر انسان، یک‌بار است و خداوند به انجام‌دهنده آن، وعده بهشت و گذشت از گناهان داده است و در قرآن مجید که سند تمام حقایق است، روی‌گردان از این واجب عظیم و فریضه بزرگ را کافر نامیده و به تارک آن، وعده آتش قیامت داده است، پس ما از آن آتش به حق پناه می‌بریم.» (بحارالانوار/ ج۹۶/ ص۱۱)

از خدا زیاد بخواهید

حج درکنار پاسخ به عطش عبودیت در دل جمع و با مناسک و آداب خاص، با نیاز‌های فطری بشر نیز همراه و در تلاش برای رفع آنهاست؛ امام رضا (ع) در ادامه حدیث خود به فضل‌بن‌شاذان، به این مهم اشاره کرده، می‌فرمایند: «حج، زیادت‌طلبی و کمال‌خواهی است.» این یعنی حج به نیاز فطری انسان که حرکت در مسیر کمال و رسیدن به آن است، پاسخ می‌دهد. مهم آنکه در این کمال‌طلبی، انسان دعوت حق را لبیک می‌گوید و زائر خانه امن او می‌شود.

حضرت ثامن‌الحجج (ع) همچنین تأکید می‌کنند که زائران خانه خدا باید از او طلب فزونی کنند: «وطلب‌الزیاد». این توصیه حضرت به مهم‌ترین فلسفه حج، یعنی دگرگونی اخلاقی، تأکید دارد. همان‌طور که «احرام»، انسان را از بهره‌های مادی و امتیازات ظاهری و لباس‌های رنگارنگ و زروزیور بیرون می‌برد، باید او را از خودخواهی‌ها، موهومات و رذایل، جدا و به فضیلت‌ها آراسته کند.

نمایش روح دیگرخواهی در اسلام

حضرت ثامن‌الحجج (ع) حج را وسیله رسیدگی به فقرا و تعیین حق آنها از اموال اغنیا می‌دانند؛ ادای حقوق مستمندان از راه پرداخت خمس و زکات اموال و لزوم جداسازی اموال قبل از سفر حج، علاوه‌بر انجام واجب الهی، انسان را متوجه اطرافیان و ادای حق آنها می‌کند؛ این فراز از حدیث رضوی بعد اجتماعی حج و رسیدگی به دیگران را یادآوری می‌کند و به‌نوعی دیگر روح جمع‌گرا و دیگرخواه حج را به نمایش می‌گذارد؛ واجبی که جمعی انجام می‌شود و دیگرخواهی را نیز در باطن خود دارد.

حج، تجلی وحدت و جایگاه فراگیری فقه است

شگفت‌انگیزترین حکمت نهفته در حج، ایجاد و تقویت احساس وحدت و هم‌بستگی است؛ زائران خانه خدا فارغ از قومیت، ملیت، نژاد، رنگ، زبان و دیگر تفاوت‌ها بر مدار یک خانه و در یک مسیر هماهنگ و در لبیک به دعوت خدا، آیین و مناسک را به‌جای می‌آورند و همین وحدت و همدلی، حج را به کنگره‌ای تبدیل کرده است تا معارف اسلام اصیل را به جهانیان معرفی کند. امام‌رضا (ع) نیز حج را جایگاه فراگیری فقه و احکام دین و انتقال اخبار پیشوایان (ع) به سراسر جهان معرفی می‌کنند.

{$sepehr_key_214318}

حج، منافع عالم را تأمین می‌کند

امام‌رضا (ع) برای حج، آثار اقتصادی قائل هستند و می‌فرمایند: «حج برای تأمین مصالح و منافع تمام مسلمانان شرق و غرب، دریا و خشکی، حاضر و غایب است.» این نشان می‌دهد که اسلام در دل مناسک و آیین‌های عبادی به اقتصاد مسلمانان و ایجاد بستر‌های استقلال آنها در این‌باره توجه دارد و اقتصاد را از مؤلفه‌های قدرت مسلمین می‌داند، لذا در روایت آمده است در حج برای کل جهان اسلام برنامه‌ریزی اقتصادی می‌شود. این موضوع پرده از یک واقعیت برمی‌دارد که شخصی‌نگری در اقتصاد در حج، اشتغال به دنیاست، اما توجه به اقتصاد مسلمانان این‌طور نیست و حتی بر آن تأکید هم می‌شود.

امام رضا (ع) بر حج و عمره مداومت داشتند

علاوه‌بر تبیین و توصیه به حج، سیره عملی حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) نشان می‌دهد که ایشان مکرر به زیارت خانه خدا و انجام مناسک حج و عمره می‌رفتند، به زیارت قبر پیامبر (ص) علاقه فراوانی داشتند، خود را به رسول خدا (ص) می‌چسباندند، درکنار آن ۶ یا ۸ رکعت نماز می‌خواندند، در رکوع یا سجده سه‌بار یا بیشتر سبحان‌الله می‌گفتند، زمانی که نمازشان تمام می‌شد، به سجده می‌رفتند. آن‌قدر سجده را طولانی می‌کردند که عرق ایشان روی ریگ‌های مسجد می‌ریخت، صورت مبارکشان را روی زمین یا خاک مسجد می‌گذاشتند، دائم در حال عبادت بودند... (عیون‌اخبارالرضا، ج۲، ص۴۲۱)