وقف مسجد امین‌الدوله توسط یک بانوی قاجاری برای برگزاری مراسم ماه محرم

مسجد امین‌الدوله از طرف شاهزاده «فخرالدوله» خانم (دختر مظفرالدین‌شاه) وقف برگزاری مراسم ماه محرم شده است، شاهزاده‌ای که قلبی از طلا داشت و گذشته از پاک‌دستی، در زمان خود بانی بسیاری از امور خیر نیز شد.

کد خبر: ۴۲۴۰۶۶

تاریخ : ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۱:۰۰

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ بانو اشرف‌الملوک که بیشتر با نام «فخرالدوله» شناخته می‌شود، پیش از آنکه به واسطه پدر تاجدارش، مظفرالدین‌شاه، عنوان یک شاهزاده قاجاری را یدک بکشد، به دلیل جمله‌ای در تاریخ ماندگار شده است؛ جمله‌ای که رضاشاه در وصف او گفته بود. رضاشاه که احترام زیادی برای این بانو قائل بود، او را به سبب مرام و مسلکی که به هیچ‌وجه شبیه بسیاری از اجداد تاجدارش نبود، چنین توصیف کرده است: «قاجاریه یک مرد و نیم داشت؛ مردش فخرالدوله بود و نیم‌مردش آقامحمدخان.» بی‌تردید این تمجید عجیب بر نام و قامت او می‌نشیند.

بگذارید برای درک بهتر ماجرا، کمی از بانو فخرالدوله بگوییم. او متولد ۱۲۶۱ خورشیدی در تهران بود؛ در کاخ پدرش با ناز و نعمت قد کشید و در چهارده‌سالگی به عقد محسن‌خان امین‌الملک درآمد. این‌گونه بود که از یک زندگی سیاسی سراسر مبارزه سردرآورد، به‌ویژه زمانی که برای محافظت از همسرش ـ پس از عزل او از صدارت ـ ناچار شد مقابل بسیاری از رجال سیاسی دوران بایستد.

{$sepehr_key_223293}

گذشته از این، پس از سرنگونی حکومت قاجار و روی‌کارآمدن پهلوی، او واسطه میان ایل خود و پهلوی‌ها شد و با درایت و هوش کم‌نظیرش توانست از وقوع خون‌ریزی‌ها و درگیری میان صاحب‌منصبان و شاهزادگان حکومت پیشین با تاج‌داران تازه جلوگیری کند.

علاوه بر اینها، این شاهزاده قاجاری قلبی از طلا داشت و گذشته از پاک‌دستی، در زمان خود بانی بسیاری از امور خیر نیز شد. او را مؤسس تاکسیرانی در ایران می‌دانند و در دوره‌ای نیز با هزینه شخصی، چند تاکسی خرید و به مشهد فرستاد تا با ایجاد اشتغال برای جوانان، زمینه سر و سامان گرفتن زندگی آنان را فراهم کند. او حتی در آن دوره قصد داشت مؤسسه بورس ملی را در ایران تأسیس کند، اما در این کار موفق نشد.

در کنار همه اینها، فخرالدوله سرپرستی شماری از کودکان یتیم را بر عهده گرفته بود و امکان تحصیل آنان را فراهم می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که هنگام درگذشتش ـ در دی‌ماه ۱۳۳۴ خورشیدی ـ شمار این فرزندان به ۲۸ تن می‌رسید.

یکی از خدمات او که کمتر درباره‌اش گفته شده، ساخت مسجد امین‌الدوله است که با نام مسجد فخرالدوله نیز شناخته می‌شود؛ مسجدی که این بانو آن را برای برگزاری باشکوه مراسم محرم بنا کرد. روایت شده است که این مسجد در دو مرحله ساخته شد؛ بنای نخست آن در سال ۱۳۲۰ کامل شد، اما بازسازی‌اش با تغییرات فراوان، چهار سال بعد، یعنی در سال ۱۳۲۴ خورشیدی، انجام شد.

مراسم محرم، دلیل ساخت مسجد امین‌الدوله بود

آیت‌ا... محمدتقی فلسفی درباره روال آغاز ساخت این مسجد روایتی دارد که در کتاب «روس‌ها در ایران» نوشته «رودی متی» و «النا آندری پوا» آمده است. ناگفته نماند آقای فلسفی ماجرای چگونگی ساخت مسجد امین‌الدوله را در شبی می‌نویسد که قرار است در مجلسی با موضوع «هزینه کرد بازسازی مسجد» شرکت کند. ایشان این‌طور تعریف کرده است: «آنجا (منظور مکان مسجد است که اکنون در خیابان فخرآباد قرار دارد) زمین بایری بود و هرساله ایام محرم، مردم محل خیمه امام حسین (ع) برپا می‌کردند. من هم هر ساله ماه محرم یا صفر در این مراسم حضور داشتم. یک سال چند نفر از اهالی محله به من گفتند، این زمین جزو املاک بانو فخرالدوله است و در همسایگی این محله هم مسجدی نیست و بانو فخرالدوله هم زن متمول و زمین‌داری است. شما به او بگویید این زمین را برای ساخت مسجد وقف کند. این حرف برای وسط دهه محرم است و من هم این مسئله را در یکی از منبر‌های وعظ مطرح کردم. خبر این منبر به گوش خانم فخرالدوله رسید و شاید هم خود ایشان میان مستمعان بود، نمی‌دانم. خدا می‌داند.

{$sepehr_key_223296}

به هر حال این تکه زمین حدود ۲۰۰ متر یا کمتر بود، اما بانو فخرالدوله گفت بسیار خب، نصف آن را برای ساخت مسجد وقف می‌کنم. من گفتم، این محله پرجمعیت است و مسجد هم ندارد و این مقدار کفاف این محله را نمی‌دهد. غروب فردا که برای مراسم محرم آمدم، به بانو فخرالدوله پیغام فرستادم که اگر مردم برای مراسم شب عاشورا بخواهند اینجا جمع شوند، جای سوزن انداختن نخواهد بود و این فضا برای مسجد کفاف نمی‌دهد و شما برای رضای خدا تمام این زمین را به مسجد اهدا کن و، چون مردم این محله بضاعت ساخت مسجد را هم ندارند، خودت ساخت مسجد را هم به عهده بگیر. بانو فخرالدوله هم الحمدلله قبول کرد. این طور بود که کار سرانجام گرفت. در تمام سال‌هایی که مراسم محرم در مسجد فخرالدوله برپا بود، دکتر امینی (پسر بانو فخرالدوله) یک شب حضور می‌یافت و خود بانو فخرالدوله هم چهار یا پنج شب در مراسم محرم شرکت می‌کرد. بانو فخرالدوله که در منزلی مقابل همین مسجد سکونت داشت، بعد از ساخت مسجد، آن را به پدرشوهر خود میرزا علی‌خان امین‌الدوله، صدراعظم دوران مظفری، تقدیم کرد. امین‌الدوله دو سال پیش از ساخت مسجد، اما به دیار باقی شتافته بود.»

سپردن کار به مارکف روسی

اسناد باقی‌مانده می‌گویند که بانو فخرالدوله کار ساخت مسجد را به «مارکف روسی» می‌سپارد که در آن دوران یکی از مشهورترین معماران ایران بوده است. نیکلای مارکف در دوران سلطنت رضا شاه هم از مطرح‌ترین معماران ایران بوده و بنا‌های بسیاری را در تهران و دیگر شهر‌ها می‌سازد. ساختمان دبیرستان البرز از اولین کار‌های ماندگار اوست.

در ادامه روایت آقای فلسفی می‌توان نام او را هم دید: «نیکلای مارکف که ضمن کار ساخت مسجد با اعضای خانواده فخرالدوله همکاری می‌کرد در مسجد یک نیم طبقه ساخت و آن را به بانو فخرالدوله اختصاص داد تا هنگام حضور در مسجد در همان نیم طبقه مخصوص خود بنشیند. با این همه پروژه ساخت مسجد خالی از اشکال و مخالفت نبود. این مخالفت‌ها از آنجا ناشی می‌شد که معماری این مسجد، ویژگی‌های عجیبی در هزینه‌کرد آن داشت؛ یک سند قضایی به امضای مارکف وجود دارد که نشان می‌دهد بازسازی مسجد پس از اتمام ساخت‌وساز آن انجام شده است. در این سند نامی از سهام‌الدوله آمده است که ظاهرا نماینده بانو فخرالدوله است و دکتر پوکروفسکی هم که نیکلای مارکف را نمایندگی می‌کند، همکار اوست؛ امروز چهارشنبه ۱۴تیر ۱۳۲۴ مصادف با پنجم ژوئیه ۱۹۴۵ ساعت دو و نیم بعدازظهر جمع حاضر درباره مناقشه میان سهام‌الدوله و دکتر پوکروفسکی گرد هم جمع شده‌ایم. استاد میرزاعلی به نمایندگی از وزارت فخیمه امور خارجه و به نمایندگی از سهام‌الدوله و جناب دکتر پوکروفسکی به نمایندگی از جناب مارکف ارجمند در این جلسه حضور دارند. براساس برآورد‌ها بازسازی‌های پوکروفسکی بدین قرار است: بازسازی صحن مسجد، نقاشی دیوار‌ها و محراب، بازسازی درب ورودی، بازسازی مسجد که از وزن ستون‌ها و دیوارپرده‌ای و تیغه‌های غیرحمال کاسته شده است، نما فرش کردن و کاشی‌کاری در برخی اتاق‌ها و بازسازی شیروانی.»

روایت آقای فلسفی نشان می‌دهد که پس از این جلسه، اعضای حاضر در آن به دلیل قابل قبول نبودن دلایل کافی برای بازسازی مسجد، هزینه این اقدام را تأیید نمی‌کنند و کار را به دادگاه می‌سپارند: «براساس بررسی‌ها و در حضور دکتر پوکروفسکی جمع حاضر به این نتیجه رسید که ایشان بیش از اندازه و فراتر از آنچه نیاز بوده کار بازسازی و تعمیرات را انجام داده‌اند. مع‌الوصف از آنجا که اداره نظارت به منظور تعیین هزینه‌ها وجود دارد، برای ما این امکان نیست تا صحت و سقم هزینه‌های بازسازی این بنا مندرج در اسنادی که سهام‌الدوله یا وکیل ایشان و دکتر پوکروفسکی ارائه کرده‌اند تأیید کنیم و با امضا و توافق طرفین مقرر می‌داریم اختلاف حاضر باید در دادگاه صالحه حل‌وفصل شود.» جالب است بدانید مسجد امین‌الدوله که امام‌حسین (ع) دلیل ساختش بوده است، بعد‌ها و در دوران انقلاب به نخستین پایگاه انقلابیون تهران تبدیل می‌شود، آن‌چنان که افراد بزرگی مانند آیت‌ا... بهشتی و رهبر شهید انقلاب آیت ا... خامنه‌ای در آن سخنرانی می‌کردند و منبر می‌رفتند.

ویژگی‌های معماری مسجد امین‌الدوله

در کتاب «معماری مارکف» ویژگی‌های معماری مسجد امین‌الدوله این‌طور ثبت شده است: بنای مسجد شمالی‌-غربی و نمای آن از آجر با کتیبه‌های کاشی معرق است. ورودی‌ها از دو سمت و طرفین پیش‌بینی شده‌اند. در محور نما نیم‌هشتی پیش‌آمده‌ای قرار گرفته که در انتهای گوشه‌های بالایی آن چهار منار کوچک طراحی شده است. مسجد دارای یک منار اصلی است که از داخل حیاط به سهولت قابل‌رؤیت نیست. فضای داخلی بنا دارای یک بخش مرکزی و متقارن است و گنبدی بر فراز آن به روی چهار جفت ستون قرار گرفته است. گنبد اولیه شکل خوابیده‌ای داشته و گنبد فعلی بعدا اضافه شده است. در این بنا در سال‌های پس از ساخت تغییراتی داده شد. از آن جمله اضافه کردن کاشی‌کاری‌ها و آینه‌کاری داخلی، ساخت گنبد جدید، حذف نیم طبقه داخلی مسجد که مورد استفاده خانم فخرالدوله بود و همچنین اضافه شدن بخش زنانه در زیرزمین واقع در حیاط را می‌توان نام برد.

نکته: اطلاعات این گزارش برای نخستین بار است که منتشر می‌شود.

[مسجد امین الدوله که به نام مسجد فخرالدوله هم شناخته می‌شود، مسجدی واقع در خیابان فخرآباد در محله دروازه شمیران و در محدوده منطقه ۱۲ شهرداری تهران است.]

{$sepehr_key_223295}