تهران از موضع قدرت؛ روایت بقایی از جنگ و مذاکره | توافق هست، اعتماد نیست

نشست هفتگی سخنگوی وزارت امور خارجه، بیش از آنکه صحنه اعلام مواضع روزمره باشد، به تریبونی برای تبیین راهبرد سیاسی جمهوری اسلامی در قبال جنگ، مذاکرات و آینده روابط با آمریکا تبدیل شد؛ جایی که بقایی بر همزمانی دیپلماسی و بازدارندگی تأکید کرد و از تداوم مسیر مذاکره در کنار دفاع از منافع ملی سخن گفت.

کد خبر: ۴۳۲۱۷۶

تاریخ : ۲۹ تير ۱۴۰۵ - ۱۶:۳۷

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ در میانه دور تازه تنش‌های نظامی میان ایران و آمریکا و در شرایطی که معادلات امنیتی منطقه با ابهام‌های فراوانی روبه‌روست، نشست هفتگی اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، صرفاً یک نشست خبری معمول نبود؛ بلکه تلاشی برای تشریح روایت رسمی جمهوری اسلامی از جنگ، دیپلماسی و آینده مناسبات تهران با واشنگتن و بازیگران منطقه‌ای محسوب می‌شد. تقریباً تمامی پاسخ‌های سخنگوی وزارت خارجه حول یک محور مشترک شکل گرفت؛ اینکه جمهوری اسلامی نه دیپلماسی را تعطیل کرده و نه میدان را، بلکه هر دو را دو ابزار مکمل برای دفاع از منافع ملی می‌داند.

بقایی سخنان خود را با محکومیت حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی آغاز کرد و تلاش داشت روایت ایران از جنگ را از سطح تقابل‌های نظامی فراتر برده و آن را به حوزه حقوق بشردوستانه منتقل کند. اشاره مکرر به بیمارستان‌ها، پل‌ها، مراکز خدماتی و زندگی روزمره مردم جنوب کشور، بیانگر آن بود که دستگاه دیپلماسی می‌خواهد علاوه بر میدان نظامی، در عرصه افکار عمومی و حقوق بین‌الملل نیز روایت خود را تثبیت کند.

رد دوگانه «مذاکره یا جنگ»

مهم‌ترین پیام نشست را شاید بتوان در مخالفت صریح بقایی با دوگانه‌ای خلاصه کرد که طی هفته‌های اخیر در فضای سیاسی کشور بارها تکرار شده است؛ اینکه یا باید مذاکره کرد یا جنگید.

بقایی این دوگانه را اساساً نادرست دانست و با تشبیه دیپلمات‌ها و نیروهای مسلح به دو بازوی یک مأموریت مشترک، تأکید کرد هدف هر دو، صیانت از منافع ملی ایران است. او حتی با ذکر مثال از «سیدعباس» و «سیدمجید» کوشید نشان دهد تفاوت ابزارها به معنای تفاوت هدف نیست و دیپلماسی نیز همانند میدان، سنگری برای دفاع از کشور محسوب می‌شود.

این بخش از سخنان سخنگوی وزارت خارجه را می‌توان پاسخی به انتقادهایی دانست که پس از تحولات اخیر، مذاکره را نشانه عقب‌نشینی یا ضعف تلقی می‌کنند. در واقع وزارت خارجه تلاش دارد جایگاه دیپلماسی را در کنار توان دفاعی بازتعریف کند و آن را بخشی از قدرت ملی بداند، نه نقطه مقابل آن.

توافقی که از نگاه تهران هنوز نمرده است

یکی از مهم‌ترین محورهای نشست، آینده یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا بود؛ موضوعی که بارها در پرسش‌های خبرنگاران تکرار شد.

بقایی با رد ادعاهای مطرح‌شده درباره وجود ابهام در متن توافق، تأکید کرد سند ۱۴ بندی تفاهم کاملاً روشن بوده و هیچ بندی قابلیت تفسیر دوگانه نداشته است. از نگاه او، آنچه روند اجرای تفاهم را متوقف کرد، نه اختلاف برداشت بلکه نقض تعهدات از سوی آمریکا بود.

نکته قابل توجه آن است که سخنگوی وزارت خارجه، برخلاف برخی تحلیل‌ها، از پایان یا فروپاشی کامل تفاهم سخن نگفت. او بارها تأکید کرد جمهوری اسلامی آغازگر نقض توافق نبوده و صرفاً در واکنش به بدعهدی آمریکا، اجرای تعهدات خود را متوقف کرده است. این موضع نشان می‌دهد تهران هنوز از منظر حقوقی، اصل تفاهم را از بین‌رفته تلقی نمی‌کند و در صورت تغییر رفتار طرف مقابل، امکان بازگشت به اجرای آن را منتفی نمی‌داند.

دیپلماسی خاموش؛ میانجی‌ها همچنان فعال‌اند

در میان انبوه مواضع تند علیه آمریکا، یکی از مهم‌ترین نکات نشست، تأیید فعالیت میانجی‌ها بود.

بقایی بدون اشاره به نام کشورها، اعلام کرد پیشنهادهایی از سوی برخی میانجی‌ها به تهران رسیده و دستگاه دیپلماسی آن‌ها را دریافت کرده است. اگرچه او از بیان جزئیات خودداری کرد، اما همین تأیید رسمی نشان می‌دهد کانال‌های ارتباطی، برخلاف فضای پرتنش نظامی، همچنان فعال هستند و تلاش برای جلوگیری از گسترش بحران ادامه دارد.

این بخش از سخنان بقایی، پیام مهمی برای بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی داشت؛ ایران ضمن تأکید بر پاسخ نظامی به حملات، مسیرهای سیاسی را نیز مسدود نکرده است.

هرمز؛ از یک آبراه تا یک خط قرمز حاکمیتی

موضوع تنگه هرمز یکی دیگر از محورهای پرتکرار نشست بود.

بقایی با تأکید بر حقوق ایران به عنوان دولت ساحلی، اعلام کرد تهران مصمم است حاکمیت خود را بر این آبراه اعمال کند و اجازه ندهد تنگه هرمز بار دیگر به بستری برای تهدید امنیت ملی ایران تبدیل شود. در عین حال، او بر همکاری با عمان برای تدوین سازوکارهای مشترک مدیریت این آبراه تأکید کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تهران در کنار تأکید بر اقتدار، همچنان به دنبال حفظ چارچوب‌های منطقه‌ای است.

در پاسخ به تلاش آمریکا برای توسعه مسیرهای جایگزین انتقال انرژی نیز بقایی با اطمینان اعلام کرد که تنگه هرمز همچنان جایگاه ژئوپلیتیکی خود را حفظ خواهد کرد و قابل حذف از معادلات انرژی جهان نیست.

پرونده هسته‌ای؛ انتقاد از آژانس و زیر سؤال بردن روایت آمریکا

بخش دیگری از نشست به حملات آمریکا علیه تأسیسات هسته‌ای ایران اختصاص داشت.

سخنگوی وزارت خارجه، حمله به سایت دارخوین را نشانه‌ای از بی‌اعتباری ادعای آمریکا درباره نگرانی از اشاعه هسته‌ای دانست و تأکید کرد هدف قرار دادن تأسیساتی که تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار داشته، نشان می‌دهد مسئله واشنگتن صرفاً برنامه هسته‌ای نیست، بلکه توسعه صنعتی و اقتصادی ایران است. هم‌زمان، او سکوت آژانس را عاملی برای کاهش اعتماد ایران به این نهاد عنوان کرد؛ موضعی که می‌تواند بر آینده همکاری‌های تهران و آژانس نیز اثرگذار باشد.

با این حال، بقایی در پاسخ به پرسشی درباره خروج احتمالی ایران از معاهده منع اشاعه هسته‌ای نیز تأکید کرد که جمهوری اسلامی همچنان عضو «ان‌پی‌تی» است و در چارچوب حقوق و تعهدات خود عمل می‌کند؛ پاسخی که نشان می‌دهد تهران دست‌کم در شرایط فعلی، قصد خروج از رژیم حقوقی منع اشاعه را ندارد.

منطقه؛ از عراق تا شانگهای

در حوزه روابط منطقه‌ای نیز سخنگوی وزارت خارجه از سفر قریب‌الوقوع نخست‌وزیر عراق به تهران به عنوان سفری راهبردی یاد کرد و از امضای چند سند همکاری خبر داد. هم‌زمان، حضور وزیر امور خارجه ایران در اجلاس سازمان همکاری شانگهای را فرصتی برای رایزنی‌های چندجانبه و تقویت همکاری‌های امنیتی و اقتصادی دانست.

در قبال یمن، کوبا، اقلیم کردستان عراق و روابط با روسیه نیز مواضع وزارت خارجه بر سه اصل استوار بود؛ مخالفت با فشارهای آمریکا، تأکید بر همکاری‌های منطقه‌ای و دفاع از آنچه تهران «حق مشروع دفاع از خود» می‌خواند.

نشست این هفته اسماعیل بقایی بیش از آنکه حاوی خبرهای تازه درباره مذاکرات یا توافق احتمالی باشد، تلاشی برای بازتعریف دکترین سیاست خارجی جمهوری اسلامی در شرایط پس از تشدید تنش‌های نظامی بود. دستگاه دیپلماسی در این نشست کوشید این پیام را منتقل کند که ایران نه دیپلماسی را کنار گذاشته، نه از ابزار نظامی چشم پوشیده و نه توافق را به‌طور کامل منتفی می‌داند.

از دل مجموعه پاسخ‌های سخنگوی وزارت خارجه، سه پیام اصلی قابل استخراج است: نخست، حفظ آمادگی برای دیپلماسی در کنار استمرار بازدارندگی نظامی؛ دوم، مقصر دانستن آمریکا در توقف اجرای تفاهم و تلاش برای تثبیت این روایت در افکار عمومی و مجامع بین‌المللی؛ و سوم، تأکید بر اینکه سیاست خارجی جمهوری اسلامی در ماه‌های آینده بر ترکیبی از مقاومت، مذاکره، پیگیری حقوقی و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای استوار خواهد بود.

به همین دلیل، این نشست را می‌توان بیش از آنکه یک جلسه پرسش و پاسخ خبری دانست، بیانیه‌ای سیاسی برای ترسیم چارچوب سیاست خارجی ایران در یکی از حساس‌ترین مقاطع سال‌های اخیر ارزیابی کرد.

{$sepehr_key_232782}