اثر طراحی شهری در کاهش اثرات گرمایش زمین | خنکای بهاری با شهرسازی اصولی

کارشناسان معتقدند کاهش اثرات گرمایش زمین با استفاده از اقداماتی در طراحی شهری و مشارکت شهروندان، امکان پذیر است.

کد خبر: ۴۳۳۵۳۲

تاریخ : ۰۴ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۵:۰۴

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ هرچند از ۳۰ تیرماه هوا رو به خنکی رفته است، اما پیش از این انگار دمای زمین به حد اعلای خود رسیده بود، دست‌کم به زعم ما آدم‌ها؛ طوری‌که حتی شست‌وشوی سر و صورت با آب خنک و دور تند کولر‌های آبی هم فقط برای دقایقی می‌توانست از شر گرما خلاصمان کند و حتی دیگر پناه بردن به سایه‌ها هم نجات‌دهنده نبود. زمین مانند سشواری شده بود که حتی در تاریکی شب هم باد گرم به صورتمان پرتاب می‌کرد.

اما جالب اینجاست که طبق داده‌های اداره‌کل هواشناسی، این میزان دمای هوا در استان و حتی مشهد، رکورددار یا حتی بی‌سابقه نیست. فرضیه محتمل این کاهش تاب‌آوری، این است که روز‌های پربارش ابتدای امسال که هوای مطبوعی را برایمان به ارمغان آورد، سبب شده است انتظار چنین تابستان سوزانی را نداشته باشیم، با این حال نمی‌توان نقش تغییرات اقلیمی و افزایش دمای سالانه در زمین را نادیده گرفت.

در گزارشی که می‌خوانید، سعی کرده‌ایم در گفت‌و‌گو با صاحب‌نظران این حوزه، به این پرسش‌ها پاسخ بدهیم که آیا طراحی شهری می‌تواند سبب تشدید احساس گرما برای شهروندان شود و ازسوی دیگر، آیا می‌توان الگویی در این حوزه ارائه داد که سازگاری بیشتری با گرمایش جهانی داشته باشد؟

بحران گرما از اروپا تا مشهد

گرمای هوا عاملی است که جدای از ایجاد عوارضی مانند گیجی، تشنج، اریتمی قلبی، نوسان فشارخون و... حتی می‌تواند منجر به مرگ‌ومیر به‌خصوص در سالمندان و کودکان شود، بنابراین باید در سیاست‌گذاری‌ها هم جدی گرفته شود. آماروارقام جهانی نیز نشان از این مرگ‌ومیر‌ها دارد.

در تابستان ۲۰۲۲ یعنی پنج سال پیش، بیش از ۶۰ هزار نفر در اروپا بر اثر موج گرمای تابستانی جان خود را از دست دادند؛ آن‌طور که دبیرکل سازمان جهانی بهداشت نیز اعلام کرده است، از ۲۱ ژوئن یعنی خرداد امسال، بیش از ۱۳۰۰ مرگ مرتبط با دمای بالا در اروپا به ثبت رسیده است. اما نکته اینجاست که براساس داده‌های ثبت‌شده، این حجم از بحران گرما و مرگ‌ومیر در اروپا در دمای ۴۳ درجه بوده است! یعنی دمایی که این روزها، در خیلی از شهر‌های کشورمان ازجمله مشهد ثبت شده است.

در تیرماه جاری و هم‌زمان با تداوم موج گرما، ایران در طی ۲۴ ساعت، با ثبت‌نام هشت شهر درمیان ۱۰ نقطه گرم جهان قرار گرفت. در خراسان‌رضوی نیز براساس تحلیل نقشه‌های هواشناسی در ابتدای هفته گذشته، دمای روزانه در بیشتر نقاط استان، ۴۰ درجه و در نواحی گرمسیر، بیش از ۴۵ درجه سانتی‌گراد بوده است.

آن‌طور که تحقیقات نشان می‌دهد، گرمایش زمین می‌تواند پیامد‌هایی نظیر خشک‌سالی، طوفان و گردباد، آتش‌سوزی جنگلی، سیل، تغییر فصول به‌دلیل تغییر آب‌وهوا و... را به‌دنبال داشته باشد، بنابراین نمی‌توان به‌راحتی از این معضل جهانی عبور کرد.

ردپای تغییر اقلیم در افزایش سالانه دما

مرتضی اثمری، رئیس اداره پیش‌بینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای اداره‌کل هواشناسی خراسان‌رضوی، با اشاره به اینکه اواخر تیرماه شاهد افزایش بی‌رویه دما و گرمای هوا در بیشتر نقاط استان بودیم، اظهار می‌کند: به‌طور معمول، گرم‌ترین روز‌های سال را اواخر تیرماه شاهد هستیم، بنابراین این گرما طبیعی است و بی‌سابقه نبوده است. در طول سال‌های گذشته نیز دمای هوا ۴۱ درجه در مشهد و بیش از ۴۵ درجه سانتی‌گراد در نواحی گرمسیر استان ثبت شده است.

نکته‌ای که به باور اثمری موجب شده است افزایش دمای هوا در تیرماه برای مشهدی‌ها ملموس باشد، این است که: «امسال بارش‌های خوبی نسبت‌به چند سال اخیر در استان داشتیم و همین موضوع، موجب شد که چند هفته پیش، دمای روزانه در مشهد ۳۰ درجه سانتی‌گراد باشد، بنابراین شاید به این دلیل، گرمای هوا در اواخر تیر به نظرمان غیرعادی بوده است.»

او در پاسخ به این پرسش که تغییر اقلیم و گرمایش جهانی چقدر در این زمینه نقش دارد، می‌گوید: تغییر اقلیم به‌صورت بارش‌های ناگهانی و غیرمعمول در خارج از فصل، خود را نشان داده و حتی موجب شده است نوع بارش‌ها از حالت جامد به بارش باران، آن‌هم به‌صورت رگبار و رعدوبرق در فاصله کوتاه تبدیل شود.

تغییرات اقلیمی موجب افزایش دما به‌طور سالانه می‌شود، اما این افزایش در حد دو یا سه درجه نیست، بلکه در حد دهم درجه است، بنابراین شاید در عرض ۱۰ سال، دمای هوا دو تا سه درجه بیشتر شود. اما طبق روالی که در این سال‌ها پیش‌بینی شده است، باید به‌طور میانگین، تابستان‌ها نسبت‌به سال قبل از آن گرم‌تر شود.

شهرسازی و تشدید احساس گرما

طاهره نصر، استادتمام شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی شیراز، نیز معتقد است که طراحی شهری می‌تواند به‌طور فزاینده‌ای احساس گرما را تشدید کند. او از پدیده‌ای به نام «جزیره گرمایی شهری» در شهرسازی نام می‌برد و در توضیح آن می‌گوید: در چنین حالتی، مناطق شهری به‌دلیل ویژگی‌های ساختاری، دمایی بسیار بیشتر از مناطق روستایی یا حومه شهر دارند.

نصر با بیان اینکه چگونگی تأثیر طراحی شهری بر گرما به چند عامل کلیدی بستگی دارد، اظهار می‌کند: یکی از این عوامل، مواد ساختمانی و جذب گرماست؛ در شهر‌ها مصالحی مانند آسفالت و بتن، جایگزین فضای سبز شده‌اند که این مواد، ضریب بازتاب نور اندکی دارند و گرمای نور خورشید را جذب و در خود ذخیره می‌کنند، بنابراین این مصالح در طول شب، گرمای ذخیره‌شده را به‌صورت آهسته به محیط بازمی‌گردانند و همین امر موجب می‌شود که حتی شب‌ها نیز هوا خنک نشود.

عامل بعدی که او به آن اشاره می‌کند، اثر «دره شهری» است؛ به این معنا که ساختمان‌های بلند و متراکم در دو طرف خیابان‌ها مانند دیوار‌هایی عمل می‌کنند که مانع جریان باد می‌شوند.

حذف فضای سبز نیز به‌گفته او، موجب شده است سیستم خنک‌کنندگی طبیعی از بین برود: «گیاهان از طریق فرایندی به نام تبخیر و تعرق، آب را به هوا منتقل و محیط اطراف خود را خنک می‌کنند، بنابراین زمانی که در طراحی شهری، پارک و فضای سبز حذف و به‌جای آن پیاده‌رو‌های بتنی قرار بگیرد، سیستم خنک‌کننده طبیعی از کار می‌افتد.»

این استاد شهرسازی، درباره چهارمین عامل که گرمای انسان‌زاد یا همان گرمایی است که انسان سبب تولید آن می‌شود، نیز می‌گوید: زمانی که طراحی شهری به‌شدت متکی بر خودرو‌های شخصی باشد، موجب افزایش گرمای تولیدشده از موتور ماشین‌ها و سیستم‌های تهویه مطبوع می‌شود و این گرما به دمای محیط افزوده می‌شود.

باتوجه‌به تغییرات اقلیمی چه راهکار‌هایی وجود دارد که می‌توان در طراحی شهری آن را به‌کار برد. این پرسشی است که نصر پاسخ آن را در استفاده از بام‌های سبز و دیوار‌های گیاهی، استفاده از مصالح سرد (رنگ‌های روشن که بازتاب نور بیشتری دارند)، طراحی بادگیر‌های شهری و افزایش تراکم درختان، خلاصه می‌کند و می‌افزاید: اگر طراحی شهری نادیده گرفته شود و فقط به ساخت‌وساز متراکم اندیشیده شود، شهر‌ها تبدیل به توده‌های گرمایی می‌شوند که فشار بر سیستم‌های سرمایشی را افزایش می‌دهند و این امر، منجر به مصرف انرژی بیشتر و آلودگی محیطی می‌شود.

در پاسخ به این پرسش که در جغرافیای مشهد چه عواملی بیشترین نقش را در افزایش دمای محیط دارند، نصر معتقد است: موقعیت جغرافیایی و رشد سریع شهری، ویژگی‌های خاصی ازجمله گسترش افقی و آسفالت‌کاری گسترده، تراکم بیشتر مرکز شهر و محدوده حرم مطهر، گرمای انسان‌زاد، کاهش تالاب‌ها و آبراهه‌های طبیعی و اثر باد‌های گرم در افزایش دمای مشهد نقش دارند، با این حال بیشترین نقش در افزایش دمای مشهد را ترکیب «کاهش شدید فضای سبز در مناطق متراکم» و «گسترش سطوح آسفالتی» درکنار «تخلیه گرمای سیستم‌های سرمایشی به محیط» دارند.

■ راهکار‌هایی برای سازگاری با گرمایش جهانی

در چنین شرایطی، گزینه سازگاری بیشتر با گرمایش جهانی، مطرح می‌شود. نصر بیان می‌کند: در حوزه شهرسازی، رویکردی به نام «شهرسازی تاب‌آور» و «طراحی حساس به اقلیم» وجود دارد که هدفش، سازگاری با گرمایش جهانی است. درواقع هدف این است که شهر‌ها به‌جای اینکه فقط با کولر و انرژی الکتریکی با گرما مقابله کنند، از طریق «طراحی هوشمند»، دمای محیط را کاهش بدهند.

این استاد شهرسازی، با اشاره به اینکه باید راهکار‌های مدل‌سازی و طراحی در پروژ‌ه‌های جدید شهری از نگاه تک‌بنا به سیستمی تغییر کند، اضافه می‌کند: برنامه‌ریزی‌هایی در حوزه باد (ساختمان‌ها جلوی باد خنک را نگیرند)، استفاده از زیرساخت‌های آبی (بازگرداندن آب به بافت شهر)، سقف‌های سفید و سبز، کف‌پوش‌های نفوذپذیر، تراکم هوشمند و سایه‌اندازی نیاز است. در طراحی پروژه شهری باید حداکثرسازی فضای سبز فعال، کاهش وابستگی به خودرو و انتخاب مصالح با ظرفیت گرمایی پایین، مدنظر باشد.

نصر در پاسخ به این پرسش که تجربه سایر کشور‌های جهان در این حوزه چیست، می‌گوید: شهر‌های مختلف در سطح جهان براساس اقلیم خود، راهکار‌های متفاوتی را به‌کار می‌گیرند؛ به‌طور نمونه سنگاپور، مدل سبزینه‌سازی عمودی را پیش برده است. آنها به‌جای پارک‌های افقی، دیوار ساختمان‌ها و پشت‌بام‌ها را به جنگل‌های شهری تبدیل کرده‌اند که این کار موجب کاهش دمای محیطی می‌شود. در بارسلون نیز گروه‌هایی از بلوک‌های شهری را به‌گونه‌ای طراحی می‌کنند که تردد خودرو‌ها در آن، محدود و فضای باز آن به پیاده‌رو، فضای سبز و... تبدیل شود. کپنهاگ نیز طوری طراحی شده است که آب باران به‌جای هدایت سریع به فاضلاب، در زمین‌های نفوذپذیر و حوضچه‌های سبز ذخیره می‌شود و این رطوبت ذخیره‌شده، در روز‌های گرم، شهر را خنک می‌کند.

او در پاسخ به اینکه اجرای این مدل‌ها برای کشورمان چقدر امکان‌پذیر است، بیان می‌کند: سبزینه‌سازی عمودی، بسیار امکان‌پذیر است؛ در شهر‌های متراکمی مانند تهران و مشهد که فضای سبز افقی کم است، استفاده از دیوار‌های سبز و بام‌های سبز، کاملا شدنی است. تنها چالش، مدیریت مصرف آب است. برای این کار باید از «آب خاکستری» (پساب تصفیه‌شده ساختمان) برای آبیاری گیاهان استفاده شود تا بر منابع آب زیرزمینی فشار نیاید. ایجاد پیاده‌سرا‌ها نیز با تغییر رویکرد، امکان‌پذیر است.

از نظر نصر، موضوعی که همیشه در بحث‌های فنی شهرسازی نادیده گرفته می‌شود، عدالت گرمایی است: «وقتی از راهکار‌های مدرن مانند بام‌های سبز، ساختمان‌های هوشمند یا پارک‌های خنک صحبت می‌کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که گرمایش جهانی به‌صورت یکسان روی همه شهروندان اثر نمی‌گذارد؛ چراکه مناطق مرفه، دسترسی به فضای سبز بیشتر، ساختمان‌های عایق‌شده و سیستم‌های سرمایشی پیشرفته‌تری دارند، درحالی‌که در مناطق حاشیه‌ای یا محله‌های قدیمی، تراکم ساختمان‌ها بسیار زیاد، فضای سبز تقریبا صفر و کیفیت مصالح ساختمانی، نامطلوب است، بنابراین هر مدل شهرسازی برای مقابله با گرمایش، باید توزیع‌محور باشد؛ یعنی اولویت با بازسازی محله‌های قدیمی، ایجاد سایبان‌های شهری در مناطق کم‌برخوردار و تبدیل زمین‌های بایر محله‌های فقیر به جزایر خنک باشد.»

■ سرمایه‌گذاری برای شهرسازی تاب‌آور

استاد شهرسازی درباره هزینه‌های اقدامات برای سازگاری با گرمایش جهانی، بیان می‌کند: برخی از این راهکار‌ها (مانند بام‌های سبز یا استفاده از مصالح پیشرفته نفوذپذیر) نسبت‌به روش‌های سنتی، گران‌تر هستند. اما این اقدامات در بلندمدت بسیار به‌صرفه است؛ زیرا ازطرفی موجب کاهش مصرف انرژی و هزینه‌های برق شهر می‌شوند و از طرف دیگر، کاهش هزینه‌های درمان را شاهد خواهیم بود؛ چون گرمای شدید، سبب افزایش بیماری‌های قلبی و تنفسی می‌شود. علاوه‌بر این، به کاهش طول عمر مصالح می‌انجامد؛ چون مصالحی که گرمای کمتری جذب کنند، کمتر دچار ترک‌خوردگی و فرسودگی می‌شوند. سرمایه‌گذاری در شهرسازی تاب‌آور، درواقع یک «بیمه» دربرابر گرمایش جهانی است.

او بازگشت به معماری بومی را بهترین گزینه می‌داند و می‌افزاید: در ایران، میراثی مانند بادگیرها، حیاط‌های مرکزی و کوچه‌های سایه‌انداز داریم که بازگرداندن آنها، ارزان‌ترین و کارآمدترین راه برای سازگاری با گرما در کشورمان است.

{$sepehr_key_234396}

جای خالی سازگاری با تغییر اقلیم، در برنامه‌ریزی‌ها

عباس مفیدی، اقلیم‌شناس و عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد، نیز با اشاره به اینکه اقلیم کره زمین طی میلیون‌ها سال و در طول دوره تکامل زمین، تغییرات زیادی را به خود دیده است، اظهار می‌کند:، اما در قرن ۲۱ با تغییر طبیعی اقلیم زمین مواجه نیستیم، بلکه شاهد تغییراتی در رفتار اقلیم کره زمین هستیم که مطالعات پژوهشگران نشان می‌دهد بیشتر، برخاسته از فعالیت‌های انسان در روی کره خاکی بوده است. انسان با افزایش جمعیت، تغییر کاربری زمین، افزایش جمعیت‌های شهری و استفاده گسترده از سوخت‌های فسیلی، مقدار دی‌اکسیدکربن جو و درنتیجه شرایط گلخانه‌ای جو زمین را تشدید کرده است.

او اظهار می‌کند: دمای متوسط کره زمین در دو قرن گذشته، افزایش یافته است. براساس مطالعات، این روند افزایش دما به‌صورت ممتد خواهد بود که درنتیجه و در حالت بدبینانه در پایان قرن بیست‌ویکم، با افزایش دمایی مواجه می‌شویم که این عدد بسیار بزرگ خواهد بود و سبب می‌شود تمام جنبه‌های حیات از این گرمایش متأثر شوند.

در چنین شرایطی چه باید بکنیم؟ استاد دانشگاه شهرمان معتقد است که برای مدیریت این اوضاع، نیازمند انجام برخی اقدامات در سطح محلی، ملی و جهانی هستیم که سبب کاهش انتشار دی‌اکسیدکربن شود. این اقدامات به‌ویژه در کلان‌شهر‌ها که کانون اصلی تغییر اقلیم هستند، باید جدی‌تر بررسی شود، اما متأسفانه هنوز در شهر‌های کشورمان، برنامه‌ای در این زمینه به‌صورت مدون نداریم و هنوز در مرحله اجرا نیز سازوکار‌های لازم در این زمینه شکل نگرفته است.

عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد، «سازگاری» با تغییر اقلیم را موضوعی می‌داند که باید برای آن در سطوح ملی و منطقه‌ای، برنامه‌ریزی شود تا انسان روی کره زمین، کمتر از اثرات تغییر اقلیم آسیب ببیند: «اکنون در شهر‌های ایران مانند مشهد فاقد چنین برنامه‌هایی هستیم و سازمان‌های مختلف، جدیت لازم در این زمینه را ندارند و همین امر موجب شده است که شهر‌های کشورمان تاب‌آوری بسیار اندکی در این حوزه داشته باشند.»

مفیدی معتقد است در شرایط فعلی علاوه‌بر اینکه باید بخش‌های مختلف شهر تعامل گسترده‌ای داشته باشند، هر شهروند نیز باید سهم خود را در سازگاری با تغییر اقلیم ایفا کند: «به‌طورکلی برای کاهش این روند، نیاز به هرگونه اقدامی داریم که انجام آن سبب کاهش یا توقف انتشار گاز‌های گلخانه‌ای شود؛ به‌طور نمونه باید تغییر ناوگان حمل‌ونقل شهری، گرمایش و سرمایش منازل، مدیریت پسماند، استفاده از انرژی تجدیدپذیر و هوشمندسازی شهر‌ها را مدنظر قرار دهیم.»

این اقلیم‌شناس، اولین مرحله در حوزه سازگاری با تغییر اقلیم را، شناسایی وضعیت موجود اقلیمی می‎داند و می‌گوید: باید وضعیت جوی و رخداد‌های شهر، بررسی و شرایط آینده آن، تصویرسازی شود تا بتوانیم اقدام خوب اقلیمی کوتاه‌مدت یا بلندمدتی برای ایجاد تاب‌آوری دربرابر تغییرات اقلیمی انجام دهیم.