مشهد در روزگار مشروطه؛ شهری که صدای قانون‌خواهی ایران را شنید

۱۴ مرداد ۱۲۸۵ خورشیدی، تنها تاریخ صدور یک فرمان حکومتی نیست؛ روزی است که پس از سال‌ها انباشت نارضایتی‌های اجتماعی و سیاسی، مطالبه «قانون» و «عدالت» به نتیجه رسید و مظفرالدین‌شاه قاجار فرمان مشروطیت را امضا کرد. در این میان، مشهد و خراسان نیز یکی از کانون‌های مهم این جنبش تاریخی بود؛ منطقه‌ای که علما، تجار، روشنفکران و مردم آن در مسیر شکل‌گیری نهضت مشروطه نقش‌آفرینی کردند.

کد خبر: ۴۳۵۸۵۷

تاریخ : ۱۴ مرداد ۱۴۰۵ - ۱۳:۳۲

نوشته

به گزارش شهرآرانیوز؛ در واپسین سال‌های حکومت قاجار، ایران با مشکلات گسترده‌ای روبه‌رو بود؛ ضعف ساختار اداری، مشکلات اقتصادی، فشارهای خارجی و فاصله میان جامعه و حکومت، زمینه را برای شکل‌گیری جریان‌های اعتراضی فراهم کرده بود.

در چنین شرایطی، خواسته‌ای تازه در میان بخش‌هایی از جامعه شکل گرفت؛ خواسته‌ای که دیگر تنها به تغییر یک حاکم یا اصلاح یک تصمیم محدود نمی‌شد، بلکه ایجاد یک نظام مبتنی بر قانون و حضور مردم در تصمیم‌گیری‌های کشور را دنبال می‌کرد.

اعتراض‌های مردمی، تحصن‌ها و مهاجرت‌های اعتراضی سرانجام مظفرالدین‌شاه قاجار را وادار کرد در ۱۴ مرداد ۱۲۸۵ فرمان مشروطیت را صادر کند؛ فرمانی که زمینه تشکیل مجلس شورای ملی را فراهم کرد و برای نخستین بار، مفهوم نمایندگی مردم در ساختار سیاسی کشور را به صورت رسمی وارد کرد.

فرمان مشروطه به خط قوام السلطنه به امضای مظفرالدین شاه قاجار رسید

مشهد؛ یکی از پایگاه‌های مهم نهضت مشروطه

اگرچه تهران مرکز اصلی تحولات مشروطه بود، اما موج این جنبش به سرعت به شهرهای مختلف ایران رسید و خراسان نیز از مهم‌ترین مناطق اثرگذار در این جریان بود.

مشهد به عنوان مرکز مذهبی و اقتصادی شرق ایران، در آن سال‌ها محل رفت‌وآمد اندیشه‌های مختلف اجتماعی و سیاسی بود. حضور علما، تجار، اصناف و گروه‌های اجتماعی فعال، این شهر را به یکی از مراکز مهم پیگیری مطالبات مشروطه‌خواهانه تبدیل کرده بود.

حرم مطهر رضوی نیز در آن دوران، مانند بسیاری از مقاطع تاریخی، تنها یک مکان مذهبی نبود؛ بلکه به دلیل جایگاه اجتماعی و فرهنگی خود، به محلی برای تجمع‌ها و بیان مطالبات عمومی تبدیل شد.

در جریان نهضت مشروطه، گروهی از مردم و علما در مشهد با طرح خواسته‌هایی همچون برقراری عدالت، اصلاح امور حکومتی و مقابله با بی‌قانونی، از جریان مشروطه حمایت کردند.

آخوند خراسانی در حرم مطهر رضوی

مشهد در قاب مشروطه؛ وقتی حرم، پناهگاه عدالت‌خواهان شد

در سال‌های منتهی به صدور فرمان مشروطیت، خراسان یکی از مناطقی بود که اعتراض نسبت به شرایط سیاسی و اقتصادی کشور در آن شکل گرفت.

بازرگانان، روحانیون و گروه‌هایی از مردم مشهد، مانند دیگر شهرهای ایران، خواهان ایجاد نهادی برای رسیدگی به امور کشور و جلوگیری از خودسری‌های حکومتی بودند.

نقش چهره‌هایی همچون آخوند خراسانی، عالم بزرگ نجف و از حامیان برجسته مشروطه، در حمایت فکری و دینی از این جنبش، اهمیت ویژه‌ای داشت. ارتباط گسترده او با حوزه‌های علمی خراسان و جایگاه علمی‌اش در میان مردم، بر فضای فکری مشروطه‌خواهی در شرق ایران نیز اثر گذاشت.

مشهد در ادامه مسیر مشروطه نیز شاهد تحولات مهمی بود؛ از فعالیت انجمن‌های مشروطه‌خواه گرفته تا درگیری‌های سیاسی سال‌های پس از آن که نشان می‌داد گذار از نظام استبدادی به حکومت قانون، مسیری آسان و کوتاه نبوده است.

مشروطه؛ آغاز یک گفت‌وگوی تاریخی

صدور فرمان مشروطیت، پایان مشکلات ایران نبود. پس از آن، کشور دوره‌ای پرتنش را تجربه کرد؛ از اختلاف میان جریان‌های سیاسی گرفته تا استبداد صغیر و به توپ بسته شدن مجلس.

اما اهمیت مشروطه در یک اتفاق ماندگار بود: تبدیل شدن «قانون» به یک مطالبه عمومی.

برای نخستین بار، بخش بزرگی از جامعه ایرانی به دنبال آن بود که قدرت سیاسی در چارچوب قانون تعریف شود و اداره کشور تنها بر اساس اراده فردی حاکمان نباشد.

۱۴ مرداد؛ یادآور یک مطالبه تاریخی

امروز، ۱۴ مرداد نه فقط یادآور یک فرمان تاریخی، بلکه یادآور تجربه‌ای مهم در تاریخ سیاسی ایران است؛ تجربه‌ای که نشان داد خواست عمومی برای عدالت و قانون می‌تواند مسیر تحولات بزرگ را تغییر دهد.

مشهد نیز به عنوان یکی از شهرهای اثرگذار در این جریان، بخشی از این روایت تاریخی است؛ شهری که در کنار جایگاه معنوی خود، در بزنگاه‌های مهم سیاسی و اجتماعی ایران، نقش‌آفرین بوده است.

منابع و مأخذ:

۱. کسروی، احمد. تاریخ مشروطه ایران. تهران: امیرکبیر.

۲. آفاری، ژانت. انقلاب مشروطه ایران (۱۹۰۶-۱۹۱۱). ترجمه علیرضا طیب. تهران: نشر مرکز.

۳. بیات، مانگل. نخستین انقلاب ایران: تشیع و انقلاب مشروطه ۱۹۰۵-۱۹۰۹. ترجمه علیرضا طیب. تهران: نشر مرکز.

۴. آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی.

۵. آدمیت، فریدون. ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران: انتشارات پیام.

{$sepehr_key_237058}

{$sepehr_key_237059}