درباره جنگل‏‌های گران‎بهای هیرکانی | فسیل زنده جهان به عمر ۴۰ میلیون سال!

جنگل‏‌های هیرکانی ۴۰ میلیون سال عمر دارند! حتی قبل از اینکه انسان‏‌ها روی زمین پیدا شوند، ریشه در خاک داشته‌اند و اکسیژن زمین را تأمین می‏‌کرده‌اند. بعضی از گیاهان و جانورانی که در این جنگل‏‌ها زندگی می‏‌کنند، کاملا منحصربه‌فرد هستند.

کد خبر: ۵۷۱۲۴

تاریخ : ۲۴ بهمن ۱۳۹۹ - ۱۹:۵۶

نوشته

گروه جامعه | شهرآرانیوز؛ این روز‌ها زیاد اسمش را شنیده‌ایم و می‎دانیم هر از چندگاهی در آتش می‎سوزد؛ جنگل‎های هیرکانی که در میراث‌طبیعی یونسکو ثبت شده‎ اند و حالا اصلا حال خوشی ندارند. همه ما بیشتر بنا‌های تاریخی و جاذبه‏‌های گردشگری شهر‌های مختلف ایران را خیلی خوب می‎شناسیم، اما شاید خیلی‎هایمان نمی‎دانیم علت آوازه و شهرت این جنگل‏‌ها چیست.

جنگل‎هایی که یکی از تولیدکنندگان مهم اکسیژن و هوای پاک در دنیا به حساب می‎آیند و اگر لحظه‎ای به عمر طولانی‎شان فکر کنید، حتما شوکه خواهید شد؛ آن‌ها ۴۰ میلیون سال عمر دارند! حتی قبل از اینکه انسان‏‌ها روی زمین پیدا شوند، ریشه در خاک داشته‌اند و اکسیژن زمین را تأمین می‏‌کرده‌اند. بعضی از گیاهان و جانورانی که در این جنگل‏‌ها زندگی می‏‌کنند، کاملا منحصربه‌فرد هستند و شما در هیچ جای دنیا نمی‏‌توانید نمونه دیگرشان را پیدا کنید و به همین دلیل هیرکانی در دنیا به فسیل زنده و موزه طبیعی مشهور شده است.

شگفتی‏‌های زیادی درباره این جنگل‏‌ها وجود دارد که در این مطلب به آن‏‌ها سری می‏‌زنیم، با شهر‌ها و استان‏‌هایی که این جنگل‏‌ها را در خود جای داده‏‌اند آشنا می‎شویم و درنهایت نگاهی می‎اندازیم به علت‎های آتش‎سوزی در این گنجینه باارزش کره زمین که بخش بزرگی از آن در کشور ما قرار گرفته است.

به کدام جنگل‏‌ها هیرکانی می‎گویند؟

نام هیرکان درواقع نام قدیم گرگان در گویش مازنی بوده است که به جرجان یا ورکان هم معروف است. این جنگل‎ها به‌عنوان اثر مشترک کشور‌های ایران و آذربایجان، در فهرست یونسکو به ثبت رسیده است که از گیلداغ در جمهوری آذربایجان آغاز می‌شوند و در ادامه در استان‌های آذربایجان‌شرقی، اردبیل، گیلان، مازندران، گلستان و سمنان، تا خراسان‌شمالی امتداد می‎یابند. شاید شما در سفر‌هایی که به شمال کشور رفته‌اید، به بخش‎های مختلف این جنگل‏‌ها سر زده‌اید.

به‌عنوان مثال، منطقه ارسباران، پلنگ‌دره و جنگل ابر شاهرود، الیمستان آمل، چمستان، کجور نوشهر، خشکه‌داران تنکابن، چهارباغ چالوس، لیسار تالش و پارک ملی گلستان از دیدنی‏‌ترین جنگل‏‌های ایران هستند. جنگل ابر از قسمت‏‌های ویژه هیرکانی است، زیرا در بخش‏‌هایی که ضخامت کوه‏‌ها کمتر می‌شود، ابر‌ها به میان آن‎ها و به وسط جنگل می‎آیند و شما می‎توانید هم‌زمان با قدم‌زدن در جنگل، در میان ابر‌ها هم راه بروید.

همسایگی درخت‏‌ها، پرنده‏‌ها و حیوانات کمیاب در هیرکانی

یکی از چیز‌هایی که باعث می‏‌شود هیرکانی به گنجی سبز در کره زمین تبدیل شود، میزان نفوذپذیری خاک است. این خاک‎ها می‎توانند در هر ۱۰هزار مترمربع، بین ۵۰۰ تا ۲۰۰۰ مترمربع آب را در خودشان ذخیره کنند. وجود درختان خاص در این جنگل‎ها باعث شده است که حیوانات ویژه‏‌ای هم در این مناطق لانه‏‌سازی کنند و از آنجا که این نواحی اقلیم متفاوتی هم دارند، تنوع گیاهان در آن‎‏ها حیرت‎آور است.

جنگل‌های هیرکانی محل زندگی ۲۹۶ گونه پرنده و ۹۸گونه پستاندار است. همچنین ۱۵۰گیاه بومی درختی و بوته‌ای در آن رشد می‏‌کند. همه ما خرس قهوه‎ای را بیشتر در فیلم‏‌های سینمایی دیده ‎ایم، ولی همین بغل گوشمان و در شیب‎های تند جنگل‏‌های بکر هیرکانی، نه‌تن‌ها خرس قهوه‏‌ای پیدا می‏‌شود، بلکه سیاه‌گوش، شغال، گراز، بز وحشی و حتی پلنگ هم زندگی می‏‌کنند.

عقاب، شاهین، قرقاول، کبک، بلدرچین و دارکوب از پرنده‌های جذابی هستند که در هیرکانی سکونت دارند. درخت راش و بلوط که تنه بی‏‌نظیری از نظر استحکام دارد، کلی درختچه و بوته تماشایی مثل زغال‌اخته و آلوچه وحشی، ازگیل، زالزالک، تمشک و درخت‏‌های زیبایی مثل توسکا و زبان‌گنجشک و لور و سرو سابینا از مهم‎ترین پوشش گیاهی جنگل‎های هیرکانی است. روباه سر دم سیاه و اسبچه خزری، از کمیاب‌ترین پستانداران در حال زیست در این جنگل هستند.

اسبچه خزری در جنگل‌های حوالی آمل زندگی می‌کند و برای نخستین‌بار این حیوان را در جنگل‌های هیرکانی کشف کرده‌اند. البته خیلی از حیواناتی که پیش از این در هیرکانی زندگی می‏‌کردند، حالا دیگر منقرض شده‎اند و این یکی از نگرانی‎های بزرگ حامیان محیط‌زیست، چه در ایران و چه در جهان، است.

شاید بپرسید انقراض یک گونه خاص از خزندگان یا پستانداران چه اهمیتی در این تنوع بی‎نظیر موجودات زنده زمین دارد؟ مسئله اینجاست که هیرکانی یکی از جنگل‎های تأثیرگذار در کره زمین است و ازبین‌رفتن گونه‎های گیاهی یا جانوری در آن می‎تواند در چرخه حیات زمین اختلال به وجود بیاورد. نابودشدن هر گونه می‎تواند گونه دیگری را که به آن وابسته است، به سوی انقراض بکشاند و این‌طور همه چرخه حیات به‌آرامی تحت‌تأثیر قرار بگیرد.
از طرفی، امروزه می‏‌دانیم که برخی گونه‌های نادر حیوانی و گیاهی در جنگل‌های هیرکانی در هیچ جای دیگری از جهان پیدا نمی‏‌شوند و همین موضوع هیرکانی را به‌شدت مهم می‎کند.

چه بلایی بر سر هیرکانی می‏‌آید؟

یکی از ماجرا‌های دردناکی که در هیرکانی شاهدش هستیم، ساختمان‎ها و ویلا‌هایی است که در میان این جنگل‎ها ساخته شده است. ازبین‌بردن درختانی که شاید از قدیمی‏‌ترین موجودات زنده کره زمین باشند و ساختن ویلا‌های چندین‌طبقه و گران‌قیمت از عواملی است که به‌آرامی ضربه‌هایی مهلک به میراث سبز کشورمان وارد می‏‌کند. این روز‌ها که تصاویر و فیلم‎های آتش‎ سوزی‎های مهیب را در این جنگل‎ها نشانمان می‎دهند، زخم تازه‏‌ای بر درد‌های قبلی هیرکانی اضافه شده است.

گفته می‏‌شود یکی از علت‌های آتش‎سوزی‌ها می‌تواند کاهش رطوبت در جنگل‌ها باشد؛ خشکی شدید که به گفته متخصصان محیط‌ زیست، علت‎های مختلفی ازجمله چرای بی‏‌رویه و برداشت‎های بیش از حد از منابع جنگلی دارد. سدسازی در مسیر رود‌های اطراف این جنگل‎ها بدون تحقیقات کافی هم باعث کاهش رطوبت و کم‌آب‌شدن منطقه شده است که احتمال ایجاد آتش ‎سوزی را در آن تقویت می‎کند.

شاید طرح انتقال آب از دریای خزر به مناطق کویری سمنان را که مربوط به چندسال پیش است، به خاطر داشته باشید. طرحی که در همان زمان هم با مخالفت‏‌های جدی روبه‎رو شد. سازمان جنگل‎بانی در یک بیانیه مفصل از میزان آسیب‎های احتمالی‎اش گفت و خیلی از محققان حوزه آب و خاک با ارائه دلایل فراوانی، با آن مخالفت کردند. تا اجرای عملیاتی این طرح هنوز فرصت باقی است، اما اگر این اتفاق بیفتد، شاید حال هیرکانی از چیزی که اکنون هست هم وخیم‏‌تر شود.