گفتگو‌ی شهرآرانیوز با دکتر اشرف بروجردی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

برای آشنایی هرچه بهتر با وضعیت کتابخانه ملی و گام‌هایی که در مسیر حفاظت از نسخه‌های خطی و اسناد مکتوب برداشته است، گفت وگویی با دکتر اشرف بروجردی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، انجام داده ایم که در آن به این مسئله از منظر گوناگون پرداخته شده است.

کد خبر: ۶۷۱۴۶

تاریخ : ۲۵ ارديبهشت ۱۴۰۰ - ۱۰:۳۴

نوشته

امید حسینی نژاد | شهرآرانیوز - میراث مکتوب، حافظه جهانی جمعی و مستند مردم جهان است که سهم بزرگی از میراث فرهنگی جهان را نمایش می‌دهد و تکامل تفکر و کشف و دستیابی جامعه بشری را ترسیم می‌کند. حافظه جهانی میراثی از گذشته برای جوامع انسانی کنونی و آینده است. بسیاری از حافظه‌های جهانی در کتابخانه ها، آرشیو ها، موزه‌ها و محل‌های نگهداری در سراسر جهان قرار دارند و بسیاری از آن‌ها هم اکنون در معرض خطر هستند. بسیاری از میراث مکتوب به دلیل جا به جایی تصادفی یا عمدی آرشیو‌ها و مجموعه ها، شرایط جنگی یا دیگر شرایط تاریخی پراکنده شده اند.

گاهی اوقات موانع عملی و سیاسی مانع از دسترسی شده است، در حالی که در موارد دیگر زوال یا تخریب تهدید محسوب می‌شود. حافظه جهانی، میراث مکتوب بشریت را در برمی گیرد. مفهوم «سند» یک مفهوم جهانی است، اما می‌توان بر این موضوع تأکید کرد که برخی فرهنگ‌ها «سندگرا» هستند، بنابراین همه فرهنگ‌ها نمی‌توانند به طور مساوی از طریق میراث مکتوب و همچنین حافظه جهانی مطرح شوند.

کتابخانه ملی ایران به عنوان نهادی محوری در این باره جایگاه مهمی دارد. طرح‌های توسعه‌ای و بنیادی برای حفظ و صیانت از این میراث در این کتابخانه اجرایی شده است. برای آشنایی هرچه بهتر با وضعیت کتابخانه ملی و گام‌هایی که در مسیر حفاظت از نسخه‌های خطی و اسناد مکتوب برداشته است، گفت وگویی با دکتر اشرف بروجردی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی، انجام داده ایم که در آن به این مسئله از منظر گوناگون پرداخته شده است.

اسناد مکتوب برای هر کشوری هویت‎ساز است. کتابخانه ملی به عنوان یکی از نهاد‌های مهم فرهنگی کشور چه طرح کلانی برای حفظ و پژوهش‎‌های اسنادی بنیادی دارد؟

با وجود تأثیر نقش اسناد در توسعه کشور و تدوین سیاست‌های راهبردی، جایگاه اسناد در نهاد‌های علمی و سیاست گذاری ناشناخته باقی مانده بود. در سال ‎های اخیر و در دولت دوازدهم، با تلاش صاحب نظران برای ترسیم این نقش به ویژه در میان اصحاب دانش، اقدامات شایانی انجام شده است که مهم‌ترین آن راه‎اندازی شبکه اسنادی کشور است. به این معنی که تمامی مراکز و پایگاه‎های علمی و اجرایی تولیدکننده سند از طریق سامانه الکترونیک به یکدیگر متصل شده‎اند که برای قانونمند کردن این مهم طرحی تقدیم شورای عالی انقلاب فرهنگی شده است که امیدواریم با تصویب هرچه سریع‎تر آن این امر قانونمند شود.

اقدام دیگری که در این دوره در حوزه اسناد به وجود آمده است؛ کوتاه کردن زمان دسترسی به اسناد از ۲ ماه به ۲ روز است که می‎تواند محققان و پژوهشگران را یاری‎رسان باشد. همچنین سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در این راستا مرکز پژوهشی‎ای تحت عنوان پژوهشکده اسناد دارد که یکی از وظایف اصلی آن پرداختن به این موضوع هاست. در این راستا اولویت‎های پژوهشی سازمان در حوزه‎های مختلف از جمله سندپژوهی در دوره‎های کوتاه مدت و میان مدت تعیین شده که از سوی اعضای هیئت علمی و پژوهشگران خبره سازمان در حال انجام است. همچنین سازمان سه نشریه تخصصی در حوزه آرشیو، اسناد و یک نشریه تخصصی در حوزه اسلام‏ شناسی و ایران شناسی دارد که در این نشریات به تناسب، موضوع‌های آرشیوی و اسنادی معرفی می‎شود.

فصلنامه «گنجینه» اسناد دارای رتبه علمی – پژوهشی و دیگر فصلنامه‎ها دارای گرید تخصصی هستند که از سال گذشته اقدامات اساسی برای ارتقای رتبه آن‌ها نیز در دست انجام است. اکنون نزدیک به ۴۰ اثر در حوزه سندپژوهی و آرشیو در نوبت چاپ در انتشارات سازمان است که امیدواریم با ارائه آن‌ها به بازار نشر دریچه‎های نوینی به علوم آرشیوی در ایران باز شود. افزون بر این‌ها مذاکره با مراکز اسنادی کشور و انتقال اسناد آن‌ها به سازمان می‎تواند در توسعه بهره‎مندی از اسناد مفید و مؤثر باشد.

مسئله حفظ اسناد در درجه اهمیت بالایی است. اسناد مکتوب و نسخه‎های خطی ارزشمندی درکتابخانه ملی وجود دارد. گام‎های این کتابخانه برای حفظ هر چه بیشتر این اسناد و نسخه‎های ارزشمند در طول این سال ‎ها چه بوده است؟ تا چه اندازه روش‏‌های مدرن حفظ اسناد از سوی کتابخانه ملی اجرایی می‎شود؟

کتابخانه ملی ایران در سال‎های اخیر با خریداری نسخه‌های نفیس از مجموعه داران و افراد و اشخاص و همچنین از طریق اهدا به جمع آوری نسخ خطی اقدام کرده، ضمن آن که با کادر تخصصی فهرست‏ نویسی نسخ خطی به شناسایی و معرفی نسخ خطی و نفیس و همچنین چاپ فهرست‎های مختلف اقدام کرده است. بیش از ۹۰ درصد از نسخ خطی سازمان اسکن شده و نسخه دیجیتال دارند که تعداد زیادی هم اکنون از طریق پرتال سازمان در دسترس محققان و اندیشمندان است. کتابخانه ملی به عنوان نهاد بالادستی در حفظ و نگهداری نسخ خطی به خدمات مشاوره‌ای برای حفظ و نگهداری و تهیه نسخه پشتیبان از این میراث ارزشمند ایرانی اسلامی اقدام کرده است.

در حوزه شناسایی و سازمان دهی میراث مکتوب اقدام کتابخانه ملی ایران از اقدامی کشوری به اقدامی منطقه‎ای تبدیل شده و در حال کمک به تکمیل فهرست میراث مکتوب عراق و کشور‌های اسلامی و جهان اسلام و انتشار آن است. از جمله مهم‌ترین اقدامات انجام شده؛ استانداردسازی، فهرست‎نویسی و دیجیتال‎سازی منابع سندی است که به حفظ اسناد کمک می‎کند تا جایی که کتابخانه ملی ایران یکی از کتابخانه‎‏های مدرن دنیا محسوب می‌شود. بهره‎مندی از نیرو‌های متخصص، ترمیم اسناد آسیب دیده، انتقال دانش حفظ اسناد به سطح جامعه از طریق دوره‎های آموزشی و انتشار اطلاعات از دیگر گام‎های مؤثر در حفظ اسناد است.

پژوهشگران برای انجام تحقیقات خود، نیاز اساسی به اسناد مکتوب دارند. آیا به دغدغه پژوهشگران برای دسترسی آسان به اسناد مورد نیاز توجه می‏ شود؟ این کتابخانه چه ساز وکاری برای تسهیل در این مسیر دارد؟

خوب است بدانید در ابتدای حضور من در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، سرعت ارائه خدمات آرشیوی حدود ۶۱ روز بود و این آمار برای پژوهشگران تعجب‎برانگیز بود. ما با برنامه راهبردی‎ای که در این باره داشتیم سعی کردیم که به لحاظ کمی و کیفی این وضعیت را بهبود بخشیم و دسترسی پژوهشگران را به این منابع آسان کنیم. با رصد و پیگیری‏‎های مداوم در چندین سطح، ما موفق شدیم ۶۱ را به کمتر از ۲ روز کاهش دهیم و به زودی در میانه سال جاری، سرعت ارائه خدمت در این بخش و به طور کلی همه‏ بخش‎های خدمت‎رسان سازمان به کمتر از یک ساعت خواهد رسید.

یعنی پژوهشگران امسال با مراجعه حضوری به تالار‌های جست وجو قادر خواهند بود در همان لحظه حضور، اسناد و منابع خود را دریافت کنند. از دیگر اقدامات انجام شده؛ حرکت به سمت دیجیتال کردن منابع سندی است که در دورۀ ۵۰ ساله عمر مرکز اسناد تنها ۵ درصد از اسناد دیجیتال شده‎اند که امروز به حدود ۱۰ درصد رسیده است و امیدواریم در آینده بتوانیم تمامی منابع سندی موجود را دیجیتال کرده و از طریق سامانه‏‌ها دسترسی به آن‌ها را آسان کنیم.

آشنایی هر چه بیشتر مردم با هویت کشورشان تأثیر بسزایی در غرور ملی ایرانی دارد. کتابخانه ملی برای آگاه‏‎سازی مردم غیرمتخصص در مسیر شناخت اسناد مهم مکتوب چه گام‎هایی برداشته است؟

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در اصل حافظه فرهنگی ایران است و هر اقدام هویت‎‌بخش و هر برنامه‎ای در این باره به منابع تاریخی منسجمی نیازمند است که رسالت سازمان در واقع در حفظ این اسناد و منابع هویتی است. شناخت اسناد گرچه برای مردم دارای اهمیت است، ولی بیشتر کار پژوهشگران حوزه تاریخ و دیگر رشته‌‎های علوم انسانی است. یعنی این کارشناسان هستند که این اسناد را به افکار عمومی معرفی می‎کنند.

سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران باید خانه‎ امنی برای این قبیل پژوهشگران باشد تا آن‌ها بتوانند واسط و رابط مناسبی در این باره باشند و در اصل این وظیفه خطیر ما در این باره است که برای توسعه شناخت و آگاهی‌‎بخشی به مدد رسانه‌‎ها و پایگاه‌‎های خبری و سامانه‎ها به طور مکرر اطلاع‎رسانی می‌شود. آنچه می‎تواند برای مردم جذاب باشد؛ تورّق تاریخ و بازخوانی وقایع و رویدادهاست که از طریق پایگاه خبری سازمان مرتب به نمایش گذاشته می‎شود. قدردانی از سندپژوهان و تعامل بین دستگاهی در به اشتراک گذاردن اسناد در اختیار، برپایی نمایشگاه‎هایی از اسناد موجود می‎تواند فهم مناسب از اهمیت سند را به سطح جامعه انتقال داده و مردم را نسبت به تاریخ گذشته خود آشنا کند.

اکنون بسیاری از کتابخانه‏‌های معتبر دنیا نظیر برلین، لیدن، کنگره آمریکا و… اسناد خود را دیجیتال‏ سازی کرده و در سایت‏‌های خود در اختیار علاقه‏‌مندان قرار داده‎اند. ارتباط کتابخانه ملی با کتابخانه‏‎های معتبر دنیا تا چه اندازه است؟ آیا تبادل تجربیات در این حوزه انجام شده است؟

اسناد کتابخانه ملی طبقه‎بندی‎شده هستند. به این معنی که برخی از آن‌ها در دسترس برای همگان، برخی تنها برای محققان و مدیران و برخی محرمانه و غیرقابل دسترسی هستند که منظور از در اختیار همگان قرار دادن اسناد آن‌هایی است که در طبقه اول یعنی در دسترس برای عموم، به صورت نمایش در معرض رؤیت همگان قرار دارد و این قاعده در همه دنیا ساری و جاری است.
اما اسناد طبقه دوم یا نیمه محرمانه پس از گذشت یک دورۀ زمانی در دسترس خواهند بود که این به تشخیص شورای اسناد ملّی است و معمولاً گذر ۴۰ ساله امکان دسترسی به آن‌ها را فراهم می‏ کند.
اما ارتباط با دیگر کتابخانه‎های مشهور دنیا، افزون بر عضویت در مجمع بین‎المللی «ایکا» برای اسناد و «ایفلا» برای کتاب که تبادل تجارب در آن انجام می‎شود.

کشورما با کتابخانه‎های دیگر به تبادل کتاب و سند به طور مستمر اقدام می‎کند، البته اسناد دیجیتال است، اما منابع کتابی فیزیکی است، بنابراین نظر به شرایط خاص ایران در حفظ و نگهداری و مرمت و اشاعه اطلاعات نسخ خطی و میراث اسلامی، ارتباطات بین کتابخانه‌ای از اهمیت بسیاری برخوردار است، اما کتابخانه ایران به عنوان دومین مجموعه بزرگ نسخه‌های خطی کشور و با سابقه بیش از ۸۰ سال در حفاظت و نگهداری از میراث ایران و اسلام دارای تجربیات بسیار گران بهایی است که کتابخانه‌ها و موزه‌های غربی نیز برای افزایش دانش و مهارت ناچار به ارتباط با آن هستند.

هرچند به دلیل شرایط خاص سیاسی امکان ارتباط جدی با کتابخانه و موزه‌های آمریکا در سال‏‌های اخیر کمرنگ شده است، اما از دانش و تجربیات همدیگر به ویژه در حوزه رده‎بندی و فهرست‎نویسی کتاب‎های چاپی بیشتر استفاده می‌شود و امروز بیشتر از طریق پرتال‌ها و صفحات مجازی کتابخانه‌ها و موزه‌ها از آخرین اخبار و تجربیات و دستاورد‌های آن‌ها استفاده می‌شود.

کرونا بسیاری از فعالیت‏‌های گوناگون کشور را مختل کرده است. سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برای تسهیل این مشکل و ارتباط با مراجعان و پژوهشگران چه تمهیداتی فراهم کرده است؟

ما شعاری را انتخاب کردیم با این مضمون: «کتابخانه ملی در خانه هر ایرانی» و برای تحقق این شعار تلاش کردیم که مهم‌ترین تلاش ما دسترس‎‏پذیر کردن همه مردم به اسناد و منابع کتابی از طریق سامانه رسا و به صورت دیجیتال است. کرونا ما را وادار کرد که تمامی نیرو و انرژی و امکانات خود را به کار ببندیم برای خدمات‎رسانی بهتر به پژوهشگران و دانشجویان از طریق توسعه دیجیتال و راه‎اندازی شبکه‎های مختلف از جمله؛ شبکه کتابخانه‎ها که در حدود ۵۰۰۰ کتابخانه را به یکدیگر متصل کردیم، شبکه اسناد و شبکه نشریات (سنا) از اقدامات دورۀ کرونا بود، همچنین از طریق برپایی وبینار‌های متعدد و ارتباط با کشور‌های دیگر به صورت مجازی برای بهره‏ مندی از تجربیات دوران کرونا با بسیاری از کشور‌ها این تبادل تجربه انجام شد.

هم‌‎اکنون کاربران می‌‎توانند با ایمیل به تالار پژوهش اسناد، اسناد مورد نیاز خود را درخواست دهند و باز از طریق همان ایمیل تصویر اسناد خود را دریافت کنند. علاوه بر این سامانه‎هایی مانند رسا ایجاد شده‎اند که کاربران بتوانند منابع مورد نیاز خود را به شکل غیرحضوری و برخط در همان لحظه از این سامانه‎ها بردارند. توسعه موجودی دیجیتال در قالب سازمان و دسترس پذیر کردن اسناد در درگاه سازمان از دیگر کار‌های ما در دوران کرونا بوده است.