«غیررسمی»، روایتی متفاوت از زوایای کمتر دیده‌شده رهبر شهید انقلاب

به گزارش شهرآرانیوز؛ تمام کردن تصویر یک شخصیت برجسته، کار مستند‌هایی از جنس «غیررسمی» است؛ تلاشی برای عبور از تصاویر آشنا و رسیدن به لایه‌هایی کمتر دیده شده از شخصیتی که دهه‌ها در متن مهم‌ترین تحولات سیاسی و اجتماعی ایران قرار داشت و کشتی جامعه ایران را، برای حدود چهار دهه، در انواع تلاطم ها، رهبری کرد و به سلامت از طوفان‌های مختلف عبور داد. مجموعه مستند «غیررسمی» که با بهره گیری از تصاویر آرشیوی و روایت دیدار‌های مختلف رهبر انقلاب اسلامی با گروه‌های گوناگون در محافل موسوم به «جلسات پنجشنبه‌ای رهبر انقلاب» تولید شده، کوشیده است تا راهی متفاوت از الگو‌های مرسوم مستندسازی سیاسی را در پیش بگیرد. «غیررسمی» نه در پی بازخوانی رویداد‌های کلان سیاسی است و نه قصد دارد کارنامه‌ای تاریخی از یک دوره طولانی مدیریت و رهبری حضرت آیت ا... خامنه‌ای ارائه کند. اهمیت این مستند اما، دقیقا در نقطه دیگری نهفته است؛ در تلاش برای نمایش لحظاتی که معمولا پشت سد اخبار، گزارش‌ها و تصاویر رسمی پنهان می‌مانند.

از خبر تا مستند

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «غیررسمی» آن است که از دل یک موقعیت خبری متولد می‌شود، اما در همان سطح باقی نمی‌ماند. دیدار‌هایی که سال‌ها در قالب چند عکس، چند دقیقه تصویر یا گزارشی کوتاه در رسانه‌ها بازتاب می‌یافتند، در این مجموعه به ماده خام یک روایت مستند تبدیل شده‌اند و فیلمساز می‌تواند به کالبد خشک خبر‌های روزمره، روح مستند بدمد.

سازندگان این مجموعه مستند، به جای تمرکز بر خروجی رسمی جلسات، نگاه خود را متوجه فضای پیش از آغاز نشست ها، گفت‌و‌گو‌های حاشیه‌ای، شوخی ها، خاطره گویی ها، پرسش‌های صریح مهمانان و واکنش‌های بی واسطه رهبر شهید انقلاب کرده‌اند. همین انتخاب سبب می‌شود «غیررسمی» از قالب یک گزارش آرشیوی خارج شود و به اثری تبدیل شود که می‌کوشد کیفیت رابطه میان یک رهبر سیاسی و طیف‌های متنوعی از جامعه را به تصویر بکشد.

استراتژی صمیمیت

هنر روایت و نمایش، بیش از هر چیزی، به پرسپکتیو انتخاب زاویه دید وابسته است. بسیاری از آثار ماندگار تاریخ سینما و مستندسازی جهان،  نه به دلیل موضوع‌های متفاوت و مهم، بلکه به واسطه زاویه متفاوت نگاه خالقانشان در حافظه مخاطبان ماندگار شده‌اند. بدون تردید، مستند «غیررسمی» نیز، در میان محصولات مستند ایرانی، از همین ویژگی بهره می‌برد و موفقیتش را مدیون زاویه متفاوت دوربین خود است.

در حالی که بخش عمده‌ای از تصاویر موجود از رهبر شهید انقلاب در طول سالیان متمادی رهبری ایشان بر جامعه و حتی در سال‌های قبل از آن، در قالب سخنرانی ها، دیدار‌های رسمی، بازدیدها، جلسات و ... ثبت شده‌اند، این مستند آگاهانه دوربین خود را به سمت بخش دیگری از واقعیت چرخانده است. بدین ترتیب است که آنچه در برابر مخاطب «غیررسمی» قرار می‌گیرد، صرفا پرتره رسمی یک سیاست مدار برجسته نیست؛ بلکه تصویری است از انسانی که در خلال گفت‌و‌گو، شنیدن، مزاح، خاطره تعریف کردن و مواجهه مستقیم با اقشار مختلف جامعه دیده می‌شود. به بیان دیگر، «غیررسمی» بر پایه نوعی «استراتژی صمیمیت» بنا شده است؛ راهبردی که تلاش می‌کند به جای نمایش فاصله، بر نزدیکی تأکید کند؛ به جای برجسته کردن جایگاه رسمی، بر کیفیت ارتباط انسانی متمرکز شود و به جای روایت قدرت از پشت تریبون، آن را در گفت‌و‌گو‌های رو در رو و پشت در‌های نیمه باز به تصویر بکشد. شاید همین ویژگی مهم‌ترین دلیل موفقیت این مجموعه مستند در جلب توجه مخاطبان باشد؛ زیرا «غیررسمی» توانسته وجهی کمتر دیده شده از شخصیتی را نمایش دهد که عمده نسل‌های معاصر ایران او را بیش از هر چیز در قاب‌های رسمی دیده‌اند.

آرشیو لبریز از ناشنیده‌ها

مروری بر زندگی، سلوک شخصی و حضور چند دهه‌ای رهبر انقلاب در متن تحولات ایران، به روشنی نشان می‌دهد که «غیررسمی» تنها یکی از ده‌ها و شاید صد‌ها مستندی است که امکان تولید آن ها، بر مدار زندگی یکی از شاخص‌ترین چهره‌های سیاسی ایران معاصر، وجود دارد.

حضور در سال‌های مبارزه، تجربه زندان و تبعید، ارتباط گسترده با طیف‌های مختلف فرهنگی و اجتماعی، فعالیت‌های فکری و ادبی، علاقه به کتاب و شعر، ارتباط با هنرمندان، دانشمندان، خانواده‌های شهدا، فعالان جهادی و اقشار گوناگون جامعه، هر یک به تنهایی می‌توانند موضوع یک مجموعه مستند مستقل باشند؛ مشروط بر اینکه تمامی آن‌ها از همین زاویه دید خلاقانه بهره ببرند. بخش بزرگی از این ظرفیت ها، به دلایل مختلف، تاکنون به تولید آثار مستند منجر نشده‌اند. با این حال، همچنان حجم درخور توجهی از تصاویر آرشیوی در دسترس قرار دارد که می‌تواند مواد خام تولید آثاری متفاوت، جذاب و حتی شگفت انگیز باشد. افزون بر این، افراد پرتعدادی که در مقاطع مختلف با رهبرشهید انقلاب دیدار، همکاری یا معاشرت داشته‌اند، همچنان در قید حیات هستند و خاطرات و روایت‌های آنان می‌تواند بنیان مستند‌هایی تازه و خلاقانه را شکل دهد. از این منظر، «غیررسمی» را می‌توان نه نقطه پایان، بلکه نقطه آغاز یک مسیر دانست؛ مسیری که هنوز ظرفیت‌های فراوانی برای کشف و روایت دارد.

از مستند تا حافظه جمعی

یکی از دستاورد‌های مهم مجموعه مستند «غیررسمی» آن است که از محدوده یک اثر مناسبتی فراتر می‌رود و به بخشی از حافظه تصویری یک نسل تبدیل می‌شود. بسیاری از لحظاتی که در این مجموعه ثبت شده‌اند، شاید در زمان وقوع خود اهمیت چندانی نداشتند، اما با گذشت زمان، به اسنادی تاریخی و ارزشمند برای شناخت فضای اجتماعی و فرهنگی یک دوره تاریخی مهم و واکاوی شخصیت رهبر شهید ایران در این دوره بدل شدند.

در واقع، مستند «غیررسمی»، نه فقط رویدادها، بلکه شیوه زیستن، نوع مواجهه با انسان ها، زبان بدن، سبک گفت‌و‌گو و مناسبات انسانی حضرت آیت ا... خامنه‌ای را نیز ثبت می‌کند؛ عناصری که معمولا در روایت‌های رسمی کمتر مجال ظهور پیدا می‌کنند. همین ویژگی است که «غیررسمی» را به اثری فراتر از یک مجموعه آرشیوی تبدیل کرده است و آن را در مقام سندی تصویری برای مطالعه تاریخ معاصر ایران قرار می‌دهد.

از نمای نزدیک

از منظر فنی، «غیررسمی» واجد ویژگی‌های درخور توجهی است که از جمله مهم‌ترین آن‌ها می‌توان به انتخاب فرمیک و آگاهانه «قاب نزدیک» به جای «قاب رسمی مدیوم» اشاره کرد. دوربین این اثر،  در بسیاری از لحظات، به جای آنکه بر شکوه فضا یا ابعاد تشریفاتی جلسات پنجشنبه‌ای تأکید کند، به دنبال ثبت جزئیات انسانی است؛ لبخندها، مکث ها، نگاه ها، واکنش‌های ناگهانی، شوخی‌های کوتاه و لحظاتی که معمولا از چشم دوربین‌های خبری پنهان می‌مانند.

تدوین مجموعه نیز در خدمت همین رویکرد قرار گرفته است. تصاویر آرشیوی صرفا به عنوان اسناد تاریخی استفاده نمی‌شوند، بلکه با چینشی هدفمند به عناصر روایی تبدیل می‌شوند. ریتم نسبتا آرام اثر به مخاطب فرصت می‌دهد تا به جای دنبال کردن یک خط داستانی پرحادثه، در فضای جلسات تنفس کند و با کیفیت روابط انسانی شکل گرفته در آن‌ها مواجه شود. علاوه بر این، پرهیز از اغراق‌های رایج در برخی آثار پرتره محور، از دیگر نقاط قوت آن است. «غیررسمی» در بهترین لحظات خود تلاش می‌کند اجازه دهد که تصاویر سخن بگویند؛ رویکردی که به اعتبار مستند کمک کرده و حسابش را با قالب‌های تبلیغاتی کاملا جدا کرده است.

ادامه مسیر

ارزش اصلی «غیررسمی» شاید در این باشد که نشان داد هنوز می‌توان از دل آرشیوها، خاطرات و روایت‌های کمتر دیده شده مرتبط با رهبری شهید ایران، آثاری تازه و تأثیرگذار خلق کرد. این مجموعه ثابت کرد که حتی درباره شخصیت‌هایی که دهه‌ها در معرض دید افکار عمومی قرار داشته‌اند نیز همچنان امکان کشف زوایای جدید وجود دارد.

بدین ترتیب، «غیررسمی» بیش از آنکه صرفا مستندی درباره یک شخصیت سیاسی باشد، مستندی درباره زوایای پنهان این شخصیت برجسته است، با یادآوری این حقیقت که گاهی با چرخاندن دوربین به سمتی دیگر، می‌توان روایتی تازه از واقعیتی آشنا ساخت؛ روایتی که نه در سالن‌های رسمی و پشت تریبون ها، بلکه در پشت در‌های نیمه باز شکل می‌گیرد و درست به همین دلیل است که ماندگارتر به نظر می‌رسد.