وضعیت اورژانسی مقاوم‌سازی بیمارستان‌های مشهد در برابر زلزله

به گزارش شهرآرانیوز؛ سال ۱۳۹۹ بود که نقشه تدقیق گسل‌های مشهد، تهیه و سپس به دستگاه‌های اجرایی مربوط ابلاغ شد که هرکدام متناسب با مسئولیت خود، تمهیدات لازم را برای کاهش خسارات احتمالی ناشی از زلزله در دستورکار قرار دهند تا خدای نکرده بعد از واقعه، شاهد فاجعه نباشیم؛ یکی از آن دستگاه‌ها وزارت بهداشت و به تبع آن دانشگاه علوم پزشکی مشهد بود؛ نهادی که مسئولیت ایمنی مراکزی را برعهده دارد که باید حتی پس از وقوع زلزله نیز به خدمت رسانی ادامه دهند. براساس همان نقشه، دو بیمارستان مشهد روی حریم گسل قرار دارند.

اما اکنون که حدود هفت سال از آن ماجرا گذشته است، علی رحیمی، مدیر فنی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، می‌گوید درباره قرار گرفتن این دو بیمارستان روی حریم گسل، دست کم به او ابلاغ مشخصی نشده است؛ البته مسئله فقط قرارگیری این دو بیمارستان در محدوده حریم گسل نیست، بلکه آن طور که پیداست، بخش قابل توجهی از بیمارستان‌های مشهد به دلیل قدمت، دیگر قابلیت مقاوم سازی ندارند و باید به تدریج جایگزین شوند؛ روندی که بخشی از آن انجام شده و بخش دیگری همچنان باقی مانده است.

خراسان رضوی جزو لرزه خیزترین استان‌های کشور است. این را آمار و همچنین کارشناسان این حوزه می‌گویند. مصداق اخیر آن هم اعلام رسمی مرکز لرزه نگاری کشوری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است که نام استان‌های لرزه خیز کشور در تیرماه امسال را اعلام کرده و براساس آن، خراسان رضوی بعد از کرمانشاه و سمنان و در جایگاه سوم قرار گرفته است.

به بهانه این موضوع، دوباره به ضرورت مقاوم سازی یا جایگزین کردن بیمارستان‌های مشهد پرداختیم؛ هرچند شهرآرا پیش از این نیز با انتشار گزارش‌هایی مانند «بحران سازه‌ها در پهنه گسل ها» که خرداد امسال منتشر شد، بار‌ها به این موضوع پرداخته است.

مقاوم سازی و جایگزینی راهکار افزایش ایمنی در برابر زلزله

«سال ۱۳۹۸ یک فایل کامل از حرایم گسلی مشهد و دو بیمارستانی که روی حریم گسل قرار دارند، به سازمان‌های مربوط ازجمله وزارت بهداشت، شرکت گاز، نوسازی مدارس، شهرداری و دستگاه‌هایی که استنباط می‌شد در این زمینه نقش داشتند، ارائه شده است، بنابراین کسی نمی‌تواند بگوید که بی خبر بودم.»

 این جملات را علی بیت اللهی، رئیس بخش زلزله شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، می‌گوید و ادامه می‌دهد: البته گاهی اوقات ممکن است مسئولی تغییر کند و بگوید از مسائل قبلی باخبر نبوده است، اما بازهم کافی است که استعلام بگیرند تا موضوع به سادگی روشن شود.

او هدف از ارائه این فایل حریم گسلی را این موضوع بیان می‌کند که مسئولان مطلع شوند این بیمارستان‌ها روی گسل واقع شده‌اند و اگر ساختمان آن‌ها از نظر تاب آوری لرزه‌ای، قدیمی است، تمهیداتی برای آن‌ها اندیشیده شود.

بیت اللهی در واکاوی راهکار‌های حل این معضل، می‌گوید: معمولا جابه جایی یک ساختمان مقدور نیست، بنابراین باید روی مقاوم سازی آن کار شود. اما اگر امکان مقاوم سازی هم نباشد، باید دنبال ساخت بیمارستان‌های جدید به عنوان جایگزین باشیم که اجرای این امور در حیطه وظایف واحد‌های فنی وزارت بهداشت است.

به گفته او، در دنیا ساختمان‌هایی را که بسیار حساس هستند و فرسوده محسوب می‌شوند، اما امکان مقاوم سازی شان نیست، به انبار یا حوزه‌های دیگر تغییر کاربری می‌دهند؛ درواقع باید آن ساختمان را در نقطه امن تری قرار دهند که این موضوع، مدیریت بحران قبل از وقوع حادثه است و باید جدی گرفته شود.

آیین نامه ۲۸۰۰ یا همان آیین نامه ایمنی ساختمان‌ها دربرابر زلزله، چیزی است که بیت اللهی برای تعریف ساختمان‌های بسیار مهم به آن استناد می‌کند و می‌گوید: باید ساختمان‌هایی مانند بیمارستان یا مراکز آتش نشانی بعد از حوادثی همچون زلزله نیز سرپا باشند و به مجروحان و آسیب دیدگان خدمت رسانی کنند نه اینکه خود ساختمان‌ها آسیب ببینند، بنابراین مقاومت آن‌ها بسیار اهمیت دارد.

او ادامه می‌دهد:، اما مشکل اینجاست که متأسفانه به دلیل نوع کارکرد بیمارستان‌ها که با مدارس و سایر مراکز متفاوت است، معمولا امکان تعطیلی آن‌ها حتی به صورت موقت برای مقاوم سازی وجود ندارد، در حالی که این موضوع در مدارس باتوجه به تعطیلات تابستان یا حتی انتقال دانش آموزان به مدارس دیگر، امکان پذیر است، ضمن اینکه در بیمارستان ها، تجهیزات آن از خود ساختمان هم مهم‌تر است، بنابراین اجرای مقاوم سازی در آن ها، بسیار سخت به نظر می‌رسد؛ مگر اینکه ساختمان نوساز ساخته و جایگزین شود.

بیمارستان‌های مشهد، استحکام لازم دربرابر زلزله قوی را ندارند

رئیس بخش زلزله شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی درباره این فرضیه که اگر زلزله‌ای با قدرت زیاد رخ بدهد، ممکن است چه پیشامدی برای بیمارستان‌هایی که مقاومت لازم را ندارند رخ بدهد، بیان می‌کند: به طورکلی اگر در امتداد گسل جنوب مشهد و در همان محدوده‌های شهری، زلزله‌ای به بزرگی ۵/۶ ریشتر به بالا رخ بدهد، تخریب بسیار گسترده خواهد بود؛ زیرا مشهد از دو پدیده بافت فرسوده (معابر تنگ، ساختمان‌های قدیمی و بافت‌های ریزدانه) و جمعیت پذیری بالا رنج می‌برد.

اما در زمینه بیمارستان‌های مشهد به ویژه بیمارستان‌های دولتی آن که معمولا عمر زیادی دارند و قدیمی هستند، باید گفت که استحکام لازم را دربرابر زلزله‌های قدرتمند ندارند.

البته بیت اللهی این معضل را فقط مختص مشهد نمی‌داند و بیان می‌کند: طبق مطالعه‌ای که در تهران انجام داده‌ایم، حدود ۶۰ درصد بیمارستان‌های موجود آن نیز فاقد استحکام لازم دربرابر زلزله‌های بالای ۵/۶ ریشتر هستند، بنابراین در صورت بروز چنین شرایطی، امکان خدمت رسانی به مراجعه کنندگان را نخواهند داشت.

او معتقد است به طورکلی بیمارستان‌هایی که در چند سال اخیر ساخته شده‌اند، مناسب و مستحکم هستند، اما تعدادشان نسبت به بیمارستان‌های قدیمی خیلی کم است. از نظر بیت اللهی، ساخت بیمارستان‌های جدید و جایگزین کردن آن‌ها به جای ساختمان‌های قبل، ارزشش را دارد؛ زیرا با ساخت بیمارستان جدید، دست کم تا پنجاه سال دیگر، نیاز به ساخت بیمارستان نیست.

او ادامه می‌دهد: بنابراین با توجه به نوع کارکرد بیمارستان‌ها که امکان مقاوم سازی را ندارند، باید جدی تلاش کرد تا رویکردی نوین برای ساخت بیمارستان‌های جدید و مقاوم دربرابر زلزله درپیش گرفته شود.

بیمارستان‌های مشهد؛ نیازمند جایگزینی یا مقاوم سازی

گفته‌های بیت اللهی درحالی است که علی رحیمی، مدیر فنی و نظارت بر طرح‌های عمرانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، می‌گوید که ابلاغیه‌ای درباره دو بیمارستان مشهد که گفته می‌شود روی حریم گسل قرار دارند، به آن‌ها ارائه نشده است.

او بیان می‌کند: البته برای بیمارستان‌هایی که می‌خواستیم جدید بسازیم، بیان شده بود که در محدوده ممنوعه گسل ساخته نشود و آن‌هایی که ازقبل در این حریم قرار داشته است، نیز تمهیدات لازم برایشان درنظر گرفته شود. اما این طور نبوده است که به طور مشخص گفته باشند بیمارستان‌هایی در مشهد، روی حریم گسل قرار دارند و نیازمند مقاوم سازی‌اند؛ دست کم من مکاتبه‌ای در این خصوص نداشته‌ام.

رحیمی ادامه می‌دهد: گسلی که داریم، در جنوب مشهد قرار دارد و در این حوزه بیمارستان قدیمی نداشتیم؛ تنها بیمارستان، ولایت بود که آن را هم کنترل کردیم و موضوع ایمنی و مقاوم سازی اش را همان زمان با مشاور، مطرح کردیم و کارهایش را انجام دادیم.

او پیشینه برنامه مقاوم سازی و کنترل وضعیت عناصر سازه‌ای و غیرسازه‌ای در بیمارستان‌ها را مربوط به بیش از بیست سال پیش می‌داند و می‌افزاید: درپی این برنامه، وزارت بهداشت درحال پیگیری بوده و برای هر بیمارستان یک دفترچه راهنما درنظر گرفته است تا بر طبق آن اقداماتی انجام شود.

به گفته رحیمی، حدود ۳۲ بیمارستان در خراسان رضوی تحت پوشش دانشگاه علوم پزشکی مشهد قرار دارند که دوازده مورد از آن‌ها مربوط به مشهد است. تعدادی از آن‌ها براساس آیین نامه‌های جدید ساخته شدند و مشکلی ندارند؛ برخی دیگر نیازمند و قابل مقاوم سازی بوده‌اند، اما بعضی از آن‌ها قابلیت مقاوم سازی نداشتند و باید جایگزین می‌شدند.

او ادامه می‌دهد: برای تعدادی که قابلیت مقاوم سازی نداشته‌اند، برنامه ریزی و آن‌ها را جایگزین کردیم یا درحال این کار هستیم. برای تعداد باقی مانده نیز تقریبا قسمتی از مقاوم سازی هایشان انجام شده است. به نظر می‌رسد بیشتر بیمارستان‌هایی را که وضعیت بحرانی داشتند، جایگزین کرده‌ایم، اما بازهم تعدادی باقی مانده است.

مدیر فنی و نظارت بر طرح‌های عمرانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، بیشترین تمرکز این دانشگاه را بر جایگزینی بیمارستان‌های بحرانی می‌داند و درعین حال به اعتبار بسیار زیادی که برای این کار نیاز است، نیز اشاره می‌کند.

او اضافه می‌کند: وزارت بهداشت، ردیفی برای مقاوم سازی بیمارستان‌ها اختصاص داده است که هرسال توزیع می‌شود.

رحیمی با اشاره به اینکه فرسوده‌ترین بیمارستان‌ها در مشهد، بیمارستان شهید هاشمی نژاد و امام رضا (ع) بودند، اظهار می‌کند: همه بخش‌های قدیمی بیمارستان هاشمی نژاد تخریب شد؛ زیرا اصلا قابلیت بازسازی نداشت و ساختمان جایگزین برای آن درنظر گرفته شد. بیمارستان امام رضا (ع) نیز ساختمان قدیمی داشت که از نظر لرزه‌ای، ناپایدار بود و حتی ارزش مقاوم سازی را هم نداشت، بنابراین بخش‌های قدیمی، تخلیه و به اداری تبدیل شد، درحالی که تا هفت سال پیش در همین بخش ها، بیمار بستری می‌شد.

شریعتی و قائم (عج)؛ در نوبت جایگزینی

او بیان می‌کند: برخی بیمارستان‌ها مانند ابن سینا ارزش مقاوم سازی داشتند و بنا بر همین موضوع، آنها را اصلاح کردیم. اما به طور نمونه درباره بیمارستان شریعتی و قائم (عج) به دنبال ساختمان جایگزین هستیم. برای جایگزینی بیمارستان قائم تلاش می‌کنیم از مولدسازی هم استفاده کنیم.

رحیمی، اولویت اصلی و فعلی بیمارستان‌های مشهد برای جایگزینی را بیمارستان شریعتی می‌داند و توضیح می‌دهد: یکی از مشکلات جایگزینی بیمارستان شریعتی، زمین است؛ زیرا امکان توسعه داخل محدوده بیمارستان وجود ندارد و در حال پیگیری هستیم تا با هماهنگی آن منطقه، بتوانیم زمینی دراختیار بگیریم و بعد طرح آن را مصوب کنیم. بعد از آن، بیمارستان قائم (عج) نیز در دستورکار قرار خواهد گرفت، اما به دلیل اینکه این بیمارستان اسکلت بتنی دارد، فعلا مشکل حادی ندارد.

او درباره زمان جایگزین کردن بیمارستان‌های شریعتی و قائم (عج) اظهار می‌کند: ازآنجایی که بیمارستان ۵۴۰ تختخوابی شرق در حال ساخت است، احتمالا بعد از تکمیل، بخش‌هایی که بحران خیزتر هستند را به این بیمارستان منتقل می‌کنیم. علوی و‌ام البنین (س) نیز بیمارستان‌های کوچکی بودند که به دلیل مسائل ایمنی تخلیه شدند؛ بیمارستان علوی سال ۱۴۰۰ تخلیه شد و به بیمارستان ولایت انتقال یافت.

اخیرا نیز بیمارستان‌ام البنین (س) تخلیه شده است و قسمت‌هایی از آن به بیمارستان ولایت، امام رضا (ع) و قائم (عج) منتقل شده، اما برنامه نهایی این است که بخش زنان به صورت کامل به بیمارستان ۵۴۰ تختخوابی شرق انتقال پیدا کند.

آن طور که رحیمی می‌گوید، جایگزینی صرفا این نیست که ساختمان یک بیمارستان به طور کامل تخریب شود، گاهی ممکن است در فضای بیمارستان، امکان ایجاد ساختمان جدید باشد که ابتدا این کار انجام می‌شود و برخی اوقات ساختمان قبلی، تغییر کاربری پیدا می‌کند.

نیازمند اعتبار سالانه ۵/ ۱ هزار میلیاردی

مدیر فنی و نظارت بر طرح‌های عمرانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به اینکه اعتبار مقاوم سازی و جایگزینی به بیمارستان‌ها تعلق می‌گیرد، اظهار می‌کند: برای جایگزینی بیمارستان‌ها نیاز به رقم‌های درشت داریم که باید از ردیف‌های ملی دریافت شود. درواقع سالی ۱ تا ۵/ ۱ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم تا بتوانیم در بازه زمانی هفت تا هشت ساله، مشکل جایگزینی بیمارستان‌های موجود در مشهد را حل کنیم.

اما پاسخ رحیمی درباره اینکه سال گذشته چه میزان از این اعتبار به دانشگاه علوم پزشکی مشهد تخصیص یافته، تأمل برانگیز است؛ «۵۰۰ میلیارد تومان.» یعنی چیزی نزدیک به ۳۳ درصد از کل مبلغی که باید برای جایگزین شدن بیمارستان‌های قدیمی درنظر گرفته می‌شده، به دانشگاه مشهد پرداخت شده است. با این حال رحیمی، باتوجه به وعده‌هایی که داده شده، امیدوار است که امسال حدود ۵/۱ همت، تأمین و بخشی هم از محل مولدسازی فراهم شود.

او با اشاره به اینکه سال گذشته نیز ۸۰ میلیارد تومان برای مقاوم سازی تخصیص داده شده است، اضافه می‌کند: با این حال پروسه‌ای که تاکنون طی شده، رضایت بخش بوده است. وی در توضیح بیشتر می‌گوید: این اقدامات، یک روزه یا چندماهه انجام نمی‌شود؛ به طور نمونه در حوزه ایمنی با سازمان آتش نشانی نیز تفاهمی داشتیم که در بازه زمانی سه ساله بتوانیم اقداماتی را برای بیمارستان‌ها اعم از خصوصی و دولتی انجام دهیم.

رحیمی می‌گوید: برای مقاوم سازی بیمارستان‌های موجود در حوزه پایداری عناصر غیرسازه‌ای مانند تأسیسات آتش سوزی و... در حال کار هستیم تا در اثر زلزله، دچار مشکل نشوند و بعد در گام بعدی به مقاوم سازی سازه‌ای بپردازیم، اما اکنون اولویتمان بر پروژه‌هایی است که قابلیت مقاوم سازی ندارند؛ زیرا بیشتر بیمارستان‌های ما در مشهد خیلی قدیمی هستند.

امید در فهرست جایگزینی

مدیر فنی و نظارت بر طرح‌های عمرانی دانشگاه علوم پزشکی مشهد ادامه می‌دهد: برای بیمارستان امید نیز برنامه جایگزینی داریم؛ در همین راستا در بیمارستان امام رضا (ع)، یک بخش هفت طبقه به همین منظور در حال ساخت است. زمانی که جایگزین شود، دیگر برای بستری بیماران سرطانی از بیمارستان امید استفاده نخواهد شد و فقط برای خدمات سرپایی به کار می‌رود.

رحیمی درباره ایمنی بیمارستان‌های موجود در شهرستان‌ها نیز به این موضوع اشاره می‌کند که ساخت این مراکز بیشتر مربوط به پانزده تا بیست سال گذشته است، بنابراین از این نظر مشکلی وجود ندارد. او ادامه می‌دهد: فقط چند بیمارستان در شهرستان‌ها مانند تایباد قدیمی هستند که اکنون ساخت بیمارستان جدید این شهرستان نیز مصوب شده است یا در قوچان بیمارستانی داشتیم که تخلیه شد. همچنین بیمارستان شهرستان خواف درحال مقاوم سازی است، بنابراین وضع شهرستان‌ها خیلی بغرنج نیست.

گزارش محرمانه سالانه برای وزارت بهداشت

«کارگروه بازرسی سریع و ارزیابی عناصر غیرلرزه‌ای» جایی است که طبق گفته رحیمی، این موضوعات را ارزیابی و کنترل می‌کند. ضمن اینکه هرسال وزارت بهداشت درباره مسائل بحرانی به صورت محرمانه از دانشگاه‌های علوم پزشکی گزارش می‌خواهد که ما نیز درمجموع نکات ایمنی گزارش‌ها را برای آن‌ها ارسال می‌کنیم تا برمبنای آن‌ها تصمیم گرفته شود.