بررسی نقش آیت‌الله خامنه‌ای در سیاست‌گذاری هنر در نشست «هنر به مثابه مسئله راهبردی»

به گزارش شهرآرانیوز؛ در این نشست رؤسا، استادان و پژوهشگران دانشگاه‌های کشور به تبیین نقش امام شهید، حضرت آیت ا... خامنه‌ای، در تحول نگاه به هنر در سیاست گذاری جمهوری اسلامی پرداختند.

نقش رهبر شهید در گسترش هنر در ایران

در این نشست، محمدحسین ساعی، رئیس دانشگاه بین المللی سوره و عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، به موضوع «نقش رهبر شهید در گسترش و توسعه هنر در ایران» پرداخت و گفت: برخلاف سیاه نمایی‌هایی که صورت گرفته، ما در جمهوری اسلامی ایران با کارنامه‌ای جدی و پربار در حوزه هنر روبه رو هستیم.

شاید کمتر کشوری را بتوان یافت که در طول پنجاه سال گذشته، در حوزه‌های مختلف هنری چنین پیشرفت و تحولی را تجربه کرده باشد. وی با تشریح وضعیت دانشگاه‌های کشور پیش از انقلاب در رشته‌های مرتبط با هنر، توضیح داد: سال ۱۳۵۷ که انقلاب اسلامی پیروز شد، حدود ۳ هزار و ۵۰۰ دانشجو در تمام رشته‌های هنری داشتیم؛ عددی که شاید اکنون از تعداد دانشجویان یک دانشگاه کمتر باشد.

ساعی از حضور درخورتوجه بانوان در حوزه هنر سخن گفت و یادآور شد: در این بخش نیز با رشد چند صد برابری روبه رو هستیم.

همچنین سال ۱۳۵۷ با یک سینمای ورشکسته که توانایی آن را نداشت در طول سال حتی بیست فیلم بسازد روبه رو بودیم، اکنون در سال به طور متوسط حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ فیلم ساخته می‌شود. همچنین پیش از انقلاب حدود ۳۵ سالن جدی و فعال تئاتر در کل کشور داشتیم، اکنون این رقم به بیش از ۷۰۰ سالن فعال رسیده است. در حوزه میراث فرهنگی تا سال ۱۳۵۷ هیچ موردی در یونسکو به ثبت نرسیده است. وی با بیان اینکه در دوران زعامت رهبر شهیدمان با یک رنسانس هنری در کشور روبه رو بودیم گفت: ایشان توانایی جدی در خلق یک نظام معنایی در کشور داشتند و می‌توانستند مسئله‌ای را که فراموش شده یا کمتر مورد توجه قرار گرفته، به عنوان یک مسئله روز و موضوع جدید مطرح کنند. انقلاب اسلامی توانست تلقی «تفریحی» و «تجملی» را که از هنر وجود داشت خارج کند و معنای جدیدی به آن بدهد. رهبر شهید بار‌ها در دیدار با هنرمندان، هنر را موهبت الهی توصیف کرده‌اند.

رئیس دانشگاه بین المللی سوره با اشاره به اینکه در ذهنیت رهبر شهید، بین فرم هنری و اندیشه یک رابطه جدی وجود دارد، بیان کرد: نام سابق حوزه هنری انقلاب اسلامی، حوزه اندیشه و هنر اسلامی بود که متأسفانه در طول سالیان واژه «اندیشه» از آن حذف شد.

آیت ا… خامنه‌ای (ره) معنای هنر را در فضای عمومی و تخصصی ارتقا دادند؛ یعنی هنر یک امر منفصل از سایر ساحت‌ها نیست.

وی از مشروعیت بخشی فقهی، تاریخی، فرهنگی و حکومتی به هنر، در نگاه حضرت امام خمینی (ره) یاد کرد و گفت: اکنون هنر فقط برای هنرمندان نیست و ایده رهبر شهیدمان این بود که همه دستگاه‌ها باید به جریان هنری کشور کمک کنند. همچنین هنر را زمینه تمدن سازی می‌دانستند. ایشان هنر را به نوعی از خودباوری گره زدند.

این عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، بستر ایجاد شده برای هنر را بعد از انقلاب اسلامی بسیار قدرتمند برشمرد و اضافه کرد: بسیاری از کسانی که از این فرصت استفاده کردند و بعد‌ها علیه آن سخن گفتند، مدیون آن هستند.

ساعی توجه آیت ا… خامنه‌ای به موضوع «کادر سازی» در حوزه هنر را از دیگر ویژگی‌های ایشان برشمرد و ابراز کرد: رهبر شهیدمان در لایه‌های مختلف رشته‌های هنری، به صورت موردی ورود پیدا کردند و انسان‌هایی را با هدایت خودشان تربیت نمودند. یکی از این افراد شاخص شهید مرتضی آوینی بود، که بعد از انقلاب حرکت جریان سازی در حوزه هنر انجام داد.

وی در پایان افزود: میراث شهید خامنه‌ای در اختیار ما قرار دارد؛ باید آن را خوب بفهمیم و بتوانیم ایده‌های بلند ایشان را در حوزه اجرا که هنوز نجات بخش کشورمان است، تحقق ببخشیم.

نگاه امام شهید به هنر، تمدن ساز بود

حجت الاسلام والمسلمین داود رنجبران، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران، در این نشست موضوع «الگوی نظام‌مند هنر متعهد و تمدن ساز در اندیشه حضرت آیت ا… العظمی امام خامنه‌ای» را بررسی و بیان کرد: نگاه رهبر معظم انقلاب به هنر، در عرصه تمدن سازی بود؛ این نگاه، کلید حل معمای بسیاری از بحث‌هایی است که ایشان حتی در حوزه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و مسائل بین المللی دارند. ایشان بحث مفصلی را در ارتباط با موسیقی انجام دادند، شاید کمتر کسی از فقها، این مبحث را با چنین علاقه‌ای و در ابعاد مختلف نظری بررسی کند. وی اضافه کرد: وقتی به فرمایشات رهبر معظم انقلاب نگاه می‌کنیم، به هشت محور می‌رسیم؛ اول مبانی وجود شناختی هنر را بررسی می‌کنیم. دوم بحث انسان شناسی را مطرح می‌کنند. سوم موضوع ارزش هاست. چهارم غایت شناسی، پنجم سازوکارها، ششم ساحت‌های عینی هنر، هفتم کارکرد‌های فرهنگی هنر و هشتم پیشرانی تمدنی است. عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران بیان کرد: از نگاه رهبر معظم انقلاب، هنر یک ودیعه الهی تلقی می‌شود؛ یعنی هنرمند هم یک نعمت است، که باید قدر آن را بدانیم. وجود و حقیقت هنر می‌تواند بر وجود انسان تأثیر بگذارد و استعداد‌ها را پرورش دهد. ایشان هنر و هنرمند را متعهد می‌دانند و در فرمایشات خود گفته‌اند: «هنر برای هنر نیست، بلکه برای انجام یک مسئولیت اجتماعی است.»

وی بیان کرد: ایشان به مسئله پیشرانی تمدنی هنر نگاهی دارند که می‌تواند تأثیرگذار باشد. به یک معنا هنر را خالق تمدن می‌دانند و نتیجه می‌گیرند انسان تمدن ساز باید دارای فرهنگ قوی باشد. رهبر شهیدمان فرموده‌اند: «اگر انسان‌ها خود را خوب ساخته باشند، به صورت طبیعی تمدن را می‌سازند.» تمدن امر ماندگاری است و عمر یک نسل برای ساخت تمدن کافی نیست، بلکه انسان‌ها می‌توانند حوزه‌های تمدنی را پایه گذاری کنند.

رنجبران با اشاره به توجه ویژه رهبر شهیدمان به حوزه‌های مختلف هنری ابراز کرد: ایشان تأکید داشتند که کف حسینیه امام خمینی (ره)، زیلو پهن باشد و هیچ کس رمز آن را نمی‌دانست. رهبر معظم انقلاب می‌فرمودند: «باید این زیلو‌ها را که یکی از صنایع دستی ایرانی است پهن کنیم، تا همه ببیند و صنایع دستی ما از بین نرود.» ایشان هنر را جزو رسانه‌های تأثیرگذار در حوزه تمدنی می‌داند که یک نگاه متعالی است.

رهبر معظم انقلاب چگونه جهان هنر را دگرگون کرد؟

محمدعلی روزبهانی، عضو هیئت علمی دانشگاه هنر ایران، موضوع «امام خامنه‌ای (ره) چگونه رژیم شنیدن و دیدن را دگرگون کرد» را برای سخنرانی خود برگزید. او معتقد بود حضرت آیت ا... خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب، میدان جدیدی از هنر را به روی ما گشود.

وی اضافه کرد: «آرتور دانتو» و «جورج دیکی» نظریه‌ای دارند که در نیمه دوم قرن بیستم، آنچه به عنوان مؤلفه‌های درونی اثر منصوب می‌داشتید، چیز‌هایی نیست که بتوان با آن آثار هنری را باز شناخت. بسیاری از آثار هستند که با این تعاریف نمی‌توان آن‌ها را هنر دانست، اما دنیای هنر آن‌ها را به مثابه اثر هنری می‌شناسد. بنابراین، تعریف جدیدی از اثر هنری ارائه می‌دهند که در جهان بسیار گسترش یافت و پذیرفته شد؛ تعریفی که می‌گوید اثر هنری چیزی است که مجموعه‌ای از گالری داران، منتقدان، موزه ها، مجلات، نقدنویس‌ها و کتب تاریخ هنر به آن عنوان اثر هنری بدهند. وی با طرح این پرسش که «رهبر معظم انقلاب چگونه جهان هنر را دگرگون کرد؟» گفت: پیش از انقلاب اسلامی، مدرنیسم هنری در ایران از گفتمان رژیم پهلوی پیروی می‌کرد، که بر یک سکولاریسم غربی، آریایی گرایی نژادی و باستان گرایی فرهنگی متأثر از غرب متکی بود. انفجار انقلاب باعث شد که نهاد‌های هنر در ایران تعلیق شوند. هنرمندان نیز با رهبر معظم انقلاب در دهه ۷۰ تجدید بیعت کردند. روزبهانی ادامه داد: آیت ا... خامنه‌ای در حسینیه امام خمینی (ره) و امتداد تلویزیونی و رسانه‌ای سخنان خود با امت، که یک گفت وگوی سیاسی نبود، بلکه گفت وگوی پدر با فرزندانش بود، نوع جدیدی از ذائقه را تربیت می‌کردند، که دیگر به ذائقه بازار، مصرف اثر هنری و ذائقه‌ای که کیوریتور‌ها (هنرگردان ها) برای آن‌ها ایجاد کنند، متمایل نباشند.

وی از دعوت هنرمندان و سینماگران به جلسات توسط رهبر معظم انقلاب سخن گفت و افزود: این اقدام در جهانی که دولت‌ها در نظام سرمایه داری جایگاه خود را دارند، باعث دور شدن هنرمند از میدان جهان هنر می‌شد؛ از این رو جهان هنر به سرعت به آن واکنش نشان می‌داد. در واقع، رهبری در ساحت هنر، نوعی تولی و تبری انجام دادند.

به باور او، رهبر شهیدمان بنیان گذار یک میدان جدید برای شنیدن، دیدن و نوشتن بود. برخی نظریه پردازان هنر، آن را امری کاملا رسانه‌ای، سیاسی، اقتصادی، متصل به میل، عاطفه و… می‌بینند. اگر زیبایی شناسی را این گونه تعریف کنیم که انسان چه چیزی را زیبا ببیند و چه چیزی را زیبا نبیند، زشتی چیست و زیبایی چیست، حضرت آقا بزرگ‌ترین تربیت گر ادراک نسل جدید ما ایرانیان بودند، که به ما یاد دادند چگونه ببینیم و چگونه بشنویم.

مکتب هنر رضوی در پرتو اندیشه امام شهید

محمدجواد استادی، مدیر کلان پروژه مکتب هنر رضوی، به موضوع «زیارت رضوی و صورت بندی مکتب هنر رضوی در پرتو اندیشه رهبری امام شهید» پرداخت. او در بخشی از نشست گفت: ما با مفهومی به نام امتداد اجتماعی زیارت روبه رو هستیم؛ اساسا اندیشه دینی معاصر همیشه با یک پرسش جدی که چطور یک تجربه قدسی می‌تواند به یک نیروی محرکه برای ساخت جامعه تاریخ و حرکت آن تبدیل شود، روبه رو بوده است. این سؤال ساده به نظر می‌رسد، اما یکی از پیچیده‌ترین پرسش‌ها در عرصه سیاست گذاری فرهنگی است. بسیاری از سنت‌های دینی را در جهان داریم که امکان ایجاد تجربه‌های عمیق معنوی را برای ما فراهم می‌کنند، اما همه این سنت‌ها نمی‌توانند به ساخت فرهنگ، نماد اجتماعی و در نهایت شکل گرفتن تمدن بینجامند.

وی در ادامه بیان کرد: باید به ساز و کار عبور از فاصله بین دو مفهوم فوق دست پیدا کنیم، تا بتوانیم یک پروژه تمدنی را پیاده سازی نماییم. اگر بپذیریم غایت انقلاب اسلامی فقط تشکیل حکومت یا اداره یک کشور نبوده، بلکه ایجاد تمدن نوین اسلامی بوده، طبیعتا با این رویکرد باید بسیاری از مفاهیم دینی را بازخوانی کنیم.

استادی افزود: در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب یک ویژگی مهم وجود دارد، آن هم است که از تلقی‌های فردگرایانه نسبت به بسیاری از مسائل دینی عبور می‌کنند. در منظومه فکری ایشان عاشورا، زیارت، مسجد، انتظار، سبک زندگی و… فراتر از چیز‌های مرسومی است که علما به آن می‌پردازند. وی با طرح این پرسش که «اندیشه امام شهید ما چطور زمینه یک صورت بندی نظری را برای مکتب هنر رضوی فراهم می‌کند؟» منظور ما از صورت بندی این است که بتوانیم منطق درونی یک دستگاه فکری را عیان کنیم؛ یعنی بین مبانی، غایات، روش‌ها و کنش گرانی که در این فضا فعالیت دارند، یک نظام مفهومی ایجاد کنیم. در مکتب هنر رضوی بیش از آنکه از تولید اثر هنری صحبت شود، درباره یک چهارچوب نظری بحث می‌شود تا بتوانیم نسبت بین هنر زیارت و تمدن را بفهمیم. این پژوهشگر اظهار کرد: رهبر معظم انقلاب زیارت را سرچشمه تولید معنا دانسته‌اند؛ ما نیز در مکتب هنر رضوی به دنبال همین اصل رفته‌ایم. رهبر شهید، انسان را در زیارت با مفاهیمی مانند کرامت، توحید، مسئولیت، مجاهدت، مقاومت و... پیوند می‌دهد؛ به همین دلیل مکتب هنر رضوی این معنا را از زیارت می‌گیرد. هنر، زبانِ تجسم بخشیدن به معناست؛ معنا تا وقتی در حد مفهوم باقی بماند امکان تمدن سازی ندارد و این هنر است که معنا را به تجربه‌ای زیسته تبدیل می‌کند.