«نذر سبز» زنان مشهدی برای عزاداری‌های محرم و صفر

به گزارش شهرآرانیوز؛ پویش «محرم سبز» امسال، با هدف کاهش آسیب‌های زیست محیطی و سامان دهی پسماند هیئت‌های عزاداری اجرایی شد، اما سهولت استفاده از ظروف پلاستیکی، تقاضا برای مصرف آن‌ها را همچنان در صدر برگزاری مراسم و نذورات نگاه داشته است. روزشمار تقویم که به برخی مناسبت‌ها می‌رسد، هشدار‌ها درباره مصرف آن ها، جدی‌تر می‌شود؛ البته اعیاد هم شامل مناسبت هاست، اما جایگاه ویژه «محرم» و «صفر» و باور و اعتقادات مردمی برای دادن نذور در این ایام، انگار حساسیت‌های غیر از این ایام را کاهش داده است. عاشورا و تاسوعا گذشت، اما اربعین و دهه آخر صفر در پیش است. هیئتی‌ها از همین حالا با جنب وجوش و برنامه هایی، برای بهتر برگزار شدن مراسم، تدارک می‌بینند. این روایت‌ها برای آن روزهاست.

تغییر الگوی مصرف

استفاده از ظروف یک بارمصرف فومی در جشن‌های خانوادگی، سفرها، نذورات و رستوران ها، الگوی مصرف را تغییر داده است. البته دلیل هم دارد؛ کم شدن دردسر برای این ظروف که احتیاج به شستن، شمردن و خشک کردن و سامان دهی ندارد، معمولا نمی‌گذارد صاحبان برگزاری مراسم به گزینه‌ای غیر از استفاده از آن‌ها فکر کنند. به این‌ها اضافه کنید برپایی سازه‌ها و راه افتادن موکب‌های متعدد در این ایام را که معمولا به گزینه‌ای جز استفاده از ظروف یک بارمصرف فکر نمی‌کنند. حالاحالا‌ها احتمالا همین طور است؛ مگر اینکه با فرهنگ سازی، این رویه تغییر کند.

استفاده از لیوان و ظروف مختلف و سفره‌های یک بارمصرف، کار را برای هیئتی‌ها در جمع وجور کردن امور یک مراسم راحت می‌کند، اما نگرانی درباره پیامد‌های زیست محیطی آن را قوت می‌بخشد. نکته نگران کننده اینکه تنوع زیاد و شکیل شدن این ظروف، جای لوازم آشپزخانه را گرفته است و در میهمانی‌های کوچک نیز جا گرفته‌اند.

پویش‌های مقطعی، کارساز نیست

کنار بطری‌های آب که برخی افراد تا نیمه سر کشیده و به سمتی رها کرده‌اند، ظرف‌های شکسته روی هم تلنبارشده، بازمانده از یک مراسم عزاداری هستند. مراسم عمر بلند و طولانی دارد، اما برخی سنت هایش تغییرشکل داده‌اند.  روال سال‌های نه چندان دور به این شکل بود که بعد از جمع شدن هر سفره، جوان‌ها پای کار شستن ظروف و مرتب کردنشان می‌آمدند. اما از وقتی که حوصله‌ها ته کشیده است و آدم‌ها همه چیز را شسته ورفته و آماده می‌خواهند تا زحمتی روی دوششان نیفتد، سبک زندگی‌ها هم تغییر کرده و این موضوع به انواع مراسم نیز کشیده شده است. نتیجه اش، پر شدن کیسه‌های بدبویی است که ضایعاتی‌ها آنها را در شهر به دوش می‌کشند و کار پاکبانان شهر را سخت می‌کند؛ اینکه صبح‌ها تا دیروقت، باید ضایعات را جمع آوری کنند.  همین است که متولیان حوزه‌های مختلف به این فکر افتادند که مقابل خطر بایستند. سمیه رفیعی، رئیس فراکسیون محیط زیست مجلس، خردادماه و قبل از شروع ایام عزاداری حسینی، از تشکیل کمیته‌های ویژه برای پیگیری کاهش مصرف پلاستیک و اقتصاد چرخشی خبر داد.  او با اشاره به موضوعِ ممنوعیت توزیع کیسه‌های پلاستیکی، گفته بود: در سال‌های گذشته قوانینی در زمینه ممنوعیت توزیع رایگان کیسه‌های پلاستیکی در فروشگاه‌ها تصویب شد، اما به دلیل نبود اراده اجرایی و ناهماهنگی در اجرا، عملا شاهد تحقق کامل این سیاست‌ها نبودیم و اجرای آن‌ها محدود به برخی پویش‌های مقطعی شده است. او اظهار تأسف کرد از اینکه آیین نامه‌های مرتبط که از سال۱۴۰۱ به تصویب هیئت وزیران رسیده بود، معطل مانده و بخش مهمی از اقدامات پیش بینی شده، هنوز اجرایی نشده است؛ این درحالی است که علاوه بر موضوع تولید، مدیریت پسماند‌های پلاستیکی نیز به یکی از چالش‌های جدی زیست محیطی کشور تبدیل شده است.

تنگ شدن نفس زمین را جدی بگیریم

به ادعای فعالان محیط زیست، بحران زمانی جدی‌تر می‌شود که بدانیم پلاستیک‌های رهاشده، تنها یک زباله ساده نیستند. آن‌ها به تدریج خرد و به ذرات ریزی تبدیل می‌شوند و جمع آوری شان تقریبا غیرممکن است؛ به همین دلیل با هر کیسه پلاستیکی که امروز در طبیعت رها می‌شود، دل دوستداران محیط زیست بیشتر از همه به درد می‌آید. پلاستیک‌ها تجزیه پذیر نیستند و صدهاسال در محیط می‌مانند و نفس زمین را تنگ می‌کنند.

به همه این روایت ها، حمله اخیر دشمن به زیرساخت‌های پتروشیمی را اضافه کنید که ضرورت بازنگری در تغییر سبک زندگی‌های امروزی را ایجاب می‌کند.

به همین خاطر است که مریم فرهنگی، یکی از دوستداران محیط زیست، در گفت‌و‌گو با خبرنگار ما، بار‌ها گوشزد می‌کند: تنگ شدن نفس زمین را که بیخ گوش ما دارد اتفاق می‌افتد، جدی بگیریم.

او عضو یک تیم ده نفره و مردمی به نام «نفس زمین» است که غالب اعضای آن، خانم هستند و کارشان گره خورده به نجات جان طبیعت و منابع آب و خاک است.

فرهنگی همین ابتدای صحبت از رسانه‌ها می‌خواهد فرهنگ سازی درباره این موضوع را جدی بگیرند. او از تشریح خطرات احتمالی رها کردن ضایعات پلاستیکی در طبیعت برای سلامت انسان، می‌گذرد و کوتاه و خلاصه می‌گوید: ظروف پلاستیکی عمر مصرفی بسیار کوتاهی دارند؛ گستره این پسماند‌ها در طبیعت، منابع آب، خاک و حیات وحش را نیز با آسیب‌های جدی مواجه می‌کند و ممکن است سیصد تا هزار سال در محیط زیست باقی بمانند و درنهایت به میکروپلاستیک‌ها و نانوپلاستیک‌ها تبدیل و دوباره وارد زنجیره غذایی انسان و سایر موجودات زنده شوند.

فرهنگی و تیم همراهش، از جان و دل برای محیط زیست مایه می‌گذارند و اعتقاد دارند که این هم نوعی ادای دین به زمین و محیط اطرافشان است.

نذر محرمی من

این فعال محیط زیست در ادامه می‌گوید: تغییرات بزرگ محیط زیستی از تصمیم‌های کوچک شروع می‌شود.

او صحبت را به «نذر من» که جزئی از برنامه‌های گروهشان است، می‌کشاند و‌ می‌گوید: نذور مردمی در ایامی خاص مثل مناسبت‌های مذهبی، پررنگ‌تر می‌شود؛ یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط زیستی در این اجتماعات، مصرف گسترده ظروف یک بارمصرف و تولید حجم انبوه پسماند، به ویژه زباله‌های پلاستیکی است. صاحبان مراسم به دادن نذوری نظیر آش، چای، شربت، شیر و... در ظروف یک بارمصرف پلاستیکی عادت کرده‌اند که محل توزیع آن‌ها علاوه بر منازل، تکایا، حسینیه‌ها و مساجد است. غالبا موکب‌ها در خیابان‌ها و معابر اصلی هم محل توزیع نذور هستند. متأسفانه برخی مردم رعایت نمی‌کنند. نه اینکه عمدی در کار باشد، بلکه بیشتر آن‌ها متوجه نیستند زباله‌هایی که در معابر و جوی‌ها ریخته می‌شود، به مشکلات زیست محیطی دامن می‌زند. مردم اگر از آسیب‌های این کار آگاه باشند، محال است آن را انجام دهند. البته همین الان هم شاهد هستیم خیلی از موکب داران رویه خود را تغییر داده‌اند و از ظروف شیشه‌ای یا ظروف پلاستیکی که قابلیت شست وشو داشته باشد، استفاده می‌کنند.

او ادامه می‌دهد: برنامه ما در «نذر من»، همین است. تمرکز و فعالیتمان، بیشتر حول محور معابر و خیابان‌های مشرف به حرم مطهر است. البته در دهه آخر صفر، جاده‌های مشرف به شهر هم به خاطر حضور موکب داران در این محدوده ها، به نقشه کار ما اضافه می‌شوند.

کار ما این است که در مسیر راه برویم و بطری‌های آب و زباله‌ها را جمع آوری کنیم. ما با نهاد‌های مختلف، تعامل و همکاری داریم و به آن‌ها پیشنهاد دادیم که خرید قمقمه آب را به عنوان یکی از ضروریات درنظر بگیرند و خودشان را مقید به تهیه آن کنند. یقین بدانید هم خیلی به صرفه‌تر است و هم میزان مصرف زباله‌ها را به شکل چشم گیری کاهش می‌دهد.

فرهنگی از یک ابتکار دیگر تیمشان حرف می‌زند که ساخت سقاخانه‌ای در عرصه میدان شهداست و پا هم گرفته است، به این نیت که مردم نذور شمعشان را آنجا روشن کنند.

او حرف برای گفتن زیاد دارد، اما همه آن‌ها را در چند عبارت خلاصه می‌کند: جایگاه محیط زیست در ساختار حکمرانی کشور باید بیش از قبل تقویت شود و اگر این اتفاق نیفتد، آثار سوء آن بر محیط زیست، جبران شدنی نیست.

محدود کردن استفاده با اقدامات سخت گیرانه

مسعود رضوی، مدیرعامل سازمان مدیریت پسماند شهرداری مشهد، صحبت هایش را از ضرورت ایجاد زیرساخت‌های لازم برای کنترل پسماند تولیدشده شروع می‌کند و با ذکر یک آمار تأمل برانگیز می‌گوید: هر شهروند مشهدی به طور میانگین روزانه حدود ۶۰گرم انواع پسماند پلاستیکی و پلیمری تولید می‌کند. اگرچه این عدد شامل تمام پلاستیک هاست، اما بخش قابل توجهی از آن را ظروف یک بارمصرف شامل می‌شود که آمار آن در ایام خاص و مناسبتی مانند محرم و صفر بیشتر می‌شود.

او پشت بندش توضیح می‌دهد: از مجموع زباله‌های تولیدی بیش از ۸/۲۵درصد را انواع پلاستیک ها، نایلون، کیسه‌های پلاستیکی، بطری‌های نوشابه، بسته‌های خوراکی و فومی، نی‌ها و لیوان‌های پلاستیکی مشمع تشکیل می‌دهد که روزانه معادل ۱۷۷تن می‌شود.

به گفته رضوی، تغییر سبک زندگی و گسترش فرهنگ مصرف گرایی، روند صعودی و  نگران کننده‌ای را نمایان کرده است.

او بیان می‌کند: رها کردن پسماند‌های پلاستیکی و پلیمری با ماندگاری بین ۳۰۰ تا ۴۵۰سال در طبیعت، سبب می‌شود به سرعت میکروپلاستیک‌ها آزاد و وارد آب و خاک و محیط زیست شوند و این یعنی تهدید سلامت انسان و بعد هم یک اجتماع.

رضوی رشد جمعیت و تعداد گردشگر را در کلان شهری، چون مشهد یادآوری می‌کند و ادامه می‌دهد: تا زمانی که اقدامات سخت گیرانه برای محدود کردن استفاده اعمال نشود، حجم پسماند پلاستیکی، صعودی خواهد بود.

او بعد از آن بلافاصله مصوبه هیئت وزیران درباره آیین نامه کاهش مصرف کیسه‌های پلاستیکی را مطرح می‌کند که رویکردی راهبردی در زمینه گذار از تولید کیسه‌های پلاستیکی زیر ۲۵میکرون و رفتن به سمت جایگزینی تدریجی آن‌ها با محصولات زیست تخریب پذیر در یک بازه زمانی پنج ساله دارد. البته وظایف بین نهاد‌های تولیدی مثل صنعت و معدن و تجارت و نهاد‌های نظارتی (حفاظت محیط زیست) تقسیم شده است.

رضوی می‌گوید: با توجه به نقش کلیدی هیئات و مساجد در مدیریت این موضوع، سازمان پسماند از رویکرد «ترکیبی» استفاده می‌کند؛ یعنی ترفند آموزش برای کاهش مصرف را درکنار تخصیص تیم‌های ویژه برای مدیریت سریع زباله و تسهیل بازیافت، مدنظر دارد و علاوه بر این، سازمان از صنایع پلاستیک حمایت می‌کند و چنانچه متقاضیان سرمایه گذاری در این زمینه، حاضر به همکاری باشند، سازمان آمادگی دارد در مجتمع‌های صنعتی بازیافت، با آن‌ها مشارکت کند.

این مسئول، صحبت هایش را با طرح این موضوع ادامه می‌دهد: «کاهش مصرف ظروف یک بارمصرف، چند اثر کلیدی دارد؛ اینکه حجم زباله را کاهش می‌دهد که کاهش هزینه‌های سنگین برای شهروندان، اولین نتیجه آن است و علاوه بر آن بر سلامت اکوسیستم تأثیر دارد؛ چراکه از ورود میکروپلاستیک‌ها و مواد شیمیایی سمی به خاک و نفوذ آن‌ها به سفره‌های زیرزمینی جلوگیری می‌کند؛ یعنی از آلودگی زنجیره غذایی و منابع آب ما پیشگیری می‌کند».

او می‌افزاید: و از همه مهم تر، با توجه به چالش‌های تولید و محدودیت‌های صنعت پلیمر در کشور، کاهش مصرف ظروف یک بارمصرف، فشار بر مواد اولیه را کم، و ما را از «تولید کم ارزش» به سمت «اقتصاد چرخشی» (یعنی استفاده مجدد و بازیافت مواد موجود) هدایت می‌کند تا از اتلاف منابع در شرایط بحرانی، جلوگیری شود.

هنرمندان پای کار آمدند

البته پویش‌ها خیلی بیشتر از روایت‌هایی است که در این سطر‌ها نقل می‌شود. در ادامه بانوان هنرمندی با سوزن و نخ برای مقابله با این بحران ایستادند که  کیسه‌های پارچه‌ای را جایگزین پلاستیک‌های یک بارمصرف کنند. همین حالا در خیاط خانه حرم مطهر، عده‌ای مشغول دوخت ودوز این کیسه‌ها با مواد زائد پارچه‌ای هستند و آن‌ها را بین زائران بارگاه تقسیم می‌کنند و خیلی از زنان هنرمند دیگر هم دست به کار شدند، اما به قول دوستداران محیط زیست، فرهنگ سازی‌ها باید بیشتر از این باشد.

حیف که محمدرضا صفایی، رئیس شورای هیئت‌های مذهبی مشهد، وقتی برای پاسخ دادن به پرسش‌های گزارشگر ما نگذاشت تا راهکار‌های آن‌ها را هم برای برون رفت از این معضل داشته باشیم. به جای او، یکی از هیئتی‌ها به صورت غیررسمی پاسخمان را داد و پیشنهادی مطرح کرد که طرح آن، خالی از لطف نیست: «زیرساخت‌های ساده، اما مؤثر در محل برگزاری مراسم، لازم است و اینکه سطل‌های زباله درکنار تکایا و موکب‌ها باید به اندازه کافی باشد. وجود مخازن تفکیک زباله در محل توزیع نذری، باعث می‌شود ظروف پلاستیکی، لیوان‌ها و مواد قابل بازیافت از زباله های‌تر جدا و مسیر بازیافت آن‌ها کوتاه‌تر شود.»