مشهد؛ چاپخانه «طومار‌های زیارتی» ایران و عراق برای ثبت فرهنگ زیارت

به گزارش شهرآرانیوز؛ طومار‌ها و پوستر‌های زیارتی از آثاری هستند که در آنها تصویر، متن و تجربه زیارت در کنار هم قرار گرفته و بخشی از فرهنگ دیداری و دینی جامعه شیعی را شکل داده‌اند. این آثار، از نسخه‌های کهن و طومار‌های دست‌ساز تا پوستر‌های چاپ‌سنگی، نه‌تنها ابزار‌های تزیینی یا یادگاری، بلکه نقش مهمی در بازنمایی اماکن مقدس، انتقال حس زیارت و ترویج شعائر مذهبی ایفا کرده‌اند.

در نمونه‌های اولیه، تصویر اماکن مقدس مکه، مدینه، عتبات عالیات و مشهد مقدس در قالب طومار‌هایی دیده می‌شود که اغلب به صورت دستی کتابت و تصویرسازی شده‌اند، اما با گسترش چاپ سنگی، این سنت شکل تازه‌ای پیدا کرده است و پوستر‌های زیارتی به یکی از فراگیرترین تولیدات مذهبی در ایران و عراق تبدیل شده‌اند. این پوستر‌ها که در اندازه‌هایی کوچک‌تر و به صورت عمودی چاپ شده‌اند، هم برای زائران یادگاری سفر بوده‌اند و هم در خانه‌ها، کتاب‌فروشی‌ها و اماکن مذهبی جای گرفته‌اند.

حضور نام کتاب‌فروشان و سفارش‌دهندگان مشهدی در حاشیه بسیاری از این آثار، آنها را به مدارکی ارزشمند برای مطالعه تاریخ فرهنگ دینی مشهد بدل کرده است. گزارش پیش‌رو بر پایه پژوهشی درباره طومار‌های زیارتی چاپ سنگی تنظیم شده و تلاش دارد روند تحول این آثار را از طومار‌های کهن تا پوستر‌های مذهبی دوره چاپ سنگی نشان دهد؛ روندی که در آن، تصویر زیارت از یک سنت محدود و دست‌ساز، به رسانه‌ای گسترده و مردمی تبدیل شده است.

اطلاعات این گزارش از مقاله «طومار‌های زیارتی چاپ سنگی، از هونولولو تا قم» نوشته مجید غلامی جلیسه منتشره در مجله شماره ۱۹۶ آینۀ پژوهش، مهر و آبان ۱۴۰۱ استخراج شده است.

سنت زیارتی مسلمانان

از قدیمی‌ترین آثار مکتوبی که تصاویری از اماکن مقدس مکه و مدینه در آنها رؤیت شده است، می‌توان به کتاب «مجمل‌التواریخ و القصص» اشاره کرد که قدیمی‌ترین نسخه آن در کتابخانه برلین به سال ۷۵۱ قمری کتابت شده است. هرچند مشخص نیست که آیا در نسخه‌های خطی پیش از این تاریخ تصاویری از اماکن مقدس مکه و مدینه وجود داشته یا خیر، اما به یقین می‌توان گفت که پیش از این تاریخ و در قرن هفتم هجری قمری ترسیم تصویر این اماکن در گواهی‌نامه‌های حج در سرزمین وحی امری مرسوم و مورد توجه بوده است.

سنت تصویرنگاری از اماکن مذهبی در اشکالی به‌جز گواهی‌نامه‌ها و طومار‌های حج نیز استمرار پیدا کرده است. به عنوان نمونه یکی از قدیمی‌ترین تصاویر به‌جا مانده از بقاع متبرکه شیعی، تصویری از ضریح و مرقد امام اول شیعیان علی‌بن‌ابی‌طالب (ع) است که در قالب طوماری در ابعاد ۴۰×۱۱۷ سانتی‌متر احتمالا در قرن ۱۱ هجری قمری کتابت و تصویرسازی شده است.

این طومار که در کتابخانه ملی قطر محفوظ است، حاوی اشعار درویش حاجی محمد طاهر مشهدی از مریدان شیخ صفی‌الدین اردبیلی است که خود عنوان «سرگذشت» را بر آن نهاده و حاوی اشعاری کوتاه درباره زندگی و سفرش به مکه و عتبات عالیات و زیارت نجف است و از باب ارادت او به اهل‌بیت (ع) و امیرالمؤمنان (ع)، در بخش بالای این طومار طرحی از یک عَلَم و در بخش پایین، تصویر بزرگی از ضریح و مقبره امیرالمؤمنین (ع) به تصویر کشیده شده است.

تا قرن ۱۲ قمری بیشتر طومار‌ها به همین شکل بوده‌اند، اما از این قرن به بعد با شکل جدیدی از طومار‌های مذهبی در جوامع شیعیان مواجه می‌شویم که از لحاظ ظاهری تا حدی شبیه به گواهی‌نامه‌های حج هستند، اما از چاپ متفاوت هستند. از اولین نمونه‌های شناسایی‌شده این طومار‌ها می‌توان به طومار کارستن نیبور، جهانگرد دانمارکی، اشاره کرد که او آن را در سال ۱۷۶۵ میلادی در کربلا یافته و خریداری کرده است.

این طومار چاپ سنگی که اکنون در موزه ملی دانمارک نگهداری می‌شود، دارای ابعاد ۲۲×۱۹۲ سانتی‌متر است و با تصاویری از مکه شامل کوه صفا، مروه و چاه زمزم آغاز شده و پس از پرداختن به عتبات عالیات، به مرقد ثامن‌الحجج امام علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) در مشهد ختم می‌شود. 

هرچند مکان تولید این اثر نامشخص است، اما به قرینه شیعی بودن این طومار و همچنین صاحب آن «سید لطفعلی‌شاه» می‌توان این‌گونه استنباط کرد که توسط یک فرد ایرانی تصویرسازی شده است و سنت تصویرسازی اماکن مقدسه اسلامی و شیعی نیز در برخی شهر‌های مذهبی عراق و ایران رواج داشته است.

تولد پوستر‌های زیارتی

تصویرسازی طومار‌های زیارتی شیعه به صورت دستی، افقی و دارای ابعاد نزدیک به ۲۰۰ سانتی‌متر بدون شک وقت‌گیر و پرهزینه بوده است. از این‌رو نمی‌توان انتظار داشت که به عنوان سوغات و رهاوردی از عتبات عالیات برای همه طبقات اجتماعی آن دوران قابل خریداری و استفاده باشد؛ اما با ورود صنعت چاپ به سرزمین‌های اسلامی و به‌ویژه ایران، چاپ و انتشار طومار‌های شیعی و زیارتی و پوستر‌های مذهبی دیگر کاری سخت و پرهزینه به حساب نمی‌آمده است.

این پوستر‌های زیارتی چاپی به صورت عمودی و در ابعادی کمتر از ۱۰۰ سانتی‌متر در ایران و عراق تولید شده و همانند طومار‌های زیارتی، تصاویر اماکن مقدسه عربستان، عراق و ایران را به تصویر کشیده‌اند. در بسیاری مواقع نیز این نوع از پوستر‌ها صرفا مشتمل بر تصاویر مشهد مقدس یا عتبات عالیات بوده یا شامل تصاویری از وقایع عاشورا یا مناسبت‌های مذهبی دیگر هستند و عمدتا در شهر‌های مقدس نجف، کربلا و مشهد به فروش می‌رسیده‌اند که زائر داشته‌اند.

این پوستر‌های زیارتی، به‌جز حفظ و ترویج شعائر دینی، توسط زائران خریداری شده و به عنوان سوغات و رهاوردی از سفر‌های زیارتی آنها به شهر‌ها و روستا‌ها آورده می‌شده‌اند. برای زوار جالب توجه بوده است که به رسم یادگاری و سوغات، برخی از این پوستر‌ها که شمایی از مکان‌های مورد زیارت خودشان بوده را خریداری کرده و بر دیوار خانه خود آویزان کنند یا به نزدیکان خود هدیه دهند. همچنین هرازگاهی رو به این پوستر‌ها و طومار‌ها ایستاده و از راه دور آنها را زیارت کنند و سلام دهند.

در برخی پوستر‌های «مرقد و ضریح امام حسین علیه‌السلام» که قریب به یقین در نیمه دوم قرن ۱۳ قمری چاپ و انتشار یافته، دقیقا به این موضوع اشاره شده و عبارتی با این مضمون در پایین پوستر درج شده است: «هر وقت بخواهد زیارت کند به‌طرف راست قبله گذاشته و زیارت کند».

سفارش کربلایی کتاب‌فروشان مشهدی

چاپ سنگی برای اولین بار سال ۱۲۷۳ قمری به عراق وارد شده و در کربلا راه‌اندازی شده است. در نجف اشرف نیز اولین بار محمدعلی حبل‌المتین چاپخانه را راه‌اندازی کرده که در سال ۱۳۲۷ قمری است؛ بنابراین دور از ذهن نیست که این قبیل از طومار‌ها یا پوستر‌ها در این سال‌ها در این دو شهر چاپ و منتشر شده باشند.

به‌جز دو شهر نجف و کربلا، مشهد سومین شهر مذهبی است که محل سفارش، چاپ و فروش این نوع از پوستر‌ها و طومار‌های زیارتی و مذهبی است. نمونه‌های متعددی از پوستر‌های زیارتی وجود دارد که محل فروش و عرضه آن کتاب‌فروشی‌های مشهد مقدس، بالاخص کتاب‌فروشی‌های اطراف حرم مطهر است.

از باب نمونه می‌توان به یک نمونه پوستر زیارتی موجود در کتابخانه فیضیه اشاره کرد که در حاشیه سمت راست آن آمده است: «برحسب خواهش آقا محمدعلی کتاب‌فروش دامغانی» که توسط مطبعه اتحاد مشهد به سال ۱۳۴۷ قمری چاپ و انتشار یافته است. نمونه دیگری از همین پوستر با متن و تصویری مشابه موجود است که عبارت «برحسب خواهش جناب آقا محمدعلی کتاب‌فروش دامغانی» در حاشیه سمت چپ صفحه آن درج شده که بدون تاریخ و نام چاپخانه است.

غلام‌حسین کتاب‌فروش نیز از دیگر کتاب‌فروشان مشهد مقدس است که پوستر‌های متعددی به سفارش او آماده‌سازی شده و در کتاب‌فروشی‌اش جنب مسجد گوهرشاد مشهد به فروش می‌رسیده است؛ که از آن جمله می‌توان به پوستر زیارت مشهد مقدس اشاره نمود که نسخه منحصر آن در کتابخانه آستانه حضرت معصومه (س) رؤیت شده و در گوشه پایین سمت چپ آن چنین آمده است: «محل فروش جنب مسجد گوهرشاد کربلایی غلام‌حسین کتاب‌فروش» یا پوستر

«شمایل حضرت علی‌اکبر و‌ام‌لیلا علیهماالسلام» با رقم محسن تاج‌بخش که محل فروش آن «مشهد، جنب مسجد گوهرشاد، کربلایی غلام‌حسین کتاب‌فروش» ذکر شده است.

همچنین کتابچه چاوشی به تاریخ ۱۳۱۸ خورشیدی که توسط چاپخانه علمی چاپ و انتشار یافته است و بر روی جلد آن عبارت «مرکز فروش بالاخیابان» و در کتیبه بالای صفحه عبارت «هذا کتاب مستطاب چاوشی‌نامه سفر مشهد مقدس و کربلای معلی و عتبات عالیات بدستور» در ترنج میانی صفحه، «جناب کربلایی غلام‌حسین کتاب‌فروش» در کتیبه پایین صفحه درج شده است.

غلام‌رضا کتابی نیز از جمله کتاب‌فروشان فعال مشهد است که پوستر‌های متعددی به سفارش او چاپ شده و در کتاب‌فروشی‌اش به فروش رسیده است؛ از آن‌جمله می‌توان به «مجلس زهر دادن مأمون ملعون به حضرت امام رضا علیه‌السلام» اشاره نمود که نسخه منحصر آن در کتابخانه ملی ایران موجود است و در پایین آن «مرکز فروش درب مسجد گوهرشاد، آقا شیخ غلام‌رضا کتابی» ذکر شده است.

در مجموعه خصوصی مهدی لیلاز همچنین دو پوستر است که اولی تصاویر و چاوشی‌های عتبات عالیات و مشهد مقدس با رقم «محمد صانعی» است و هرچند چاپ و انتشار این پوستر در مطبعه اخوان کتابچی تهران صورت گرفته است، اما در حاشیه آن ذکر شده: «مرکز فروش مشهد، جنب مسجد گوهرشاد، آقا شیخ غلام‌رضا کتابی». دومی نیز پوستر زیارت مشهد مقدس با تاریخ ۱۳۳۸ قمری است که این عبارت در کتیبه‌های پایین دو طرف پوستر به چشم می‌خورد: «حسب‌الخواهش شیخ غلام‌رضا کتاب‌فروش به زیور طبع آراسته گردید.»

ناگفته نماند که این نوع از پوستر‌ها در مشهد بسیار پرمخاطب بوده و از این‌رو بسیاری از کتاب‌فروشان مشهد اقدام به سفارش و فروش آنها می‌کرده‌اند تا جایی که در برخی از پوستر‌ها اسمی از کتاب‌فروش خاصی نیامده و به‌طور کلی اشاره شده که به سفارش کتاب‌فروشان مشهد این پوستر چاپ شده است. از این نمونه می‌توان به پوستر دیگری در کتابخانه فیضیه اشاره کرد که در حاشیه پایین آن آمده است: «حسب‌الفرمان آقایان کتاب‌فروشان ارض اقدس تحریر و ترسیم شد» و توسط مطبعه اتحاد مشهد چاپ و انتشار یافته است.

* آغاز طومار صفری و نیبور

یکی از طومار‌های چاپی که به تازگی در قم یافت شده، طومار مجموعه به علی‌اکبر صفری است. این طومار به لحاظ اهمیت همرده با طومار نیبور است. از پیشینه طومار صفری که ابتدا در دست یک مجموعه‌دار اهل زنجان بوده، اطلاعی در دست نیست، جز آنکه بر روی این طومار، بر بالای گنبد حضرت رسول (ص)، مهری بیضی با سجع «علی‌اکبر مظفری» نیز به چشم می‌خورد.

این طومار به صورت رولی و افقی است که تصاویر و نوشته‌های آن از سمت راست به سمت چپ نگاشته و به تصویر کشیده شده است. ابعاد آن ۲۰×۱۹۴ سانتی‌متر و از شش کاغذ جدا از هم تشکیل شده که بعد از چاپ به هم وصالی شده است.

متأسفانه بر روی این طومار هیچ نشانه‌ای از سفارش‌دهنده، چاپخانه و سال نشر نیست؛ اما چنان‌که اشاره شد، به قرینه مهر مجوز چاپ که با سجع «ملاحظه شد» و نقش شیر و خورشید بر روی این طومار ثبت و چاپ شده، می‌توان یقین حاصل کرد که این طومار در شهر تهران و احتمالا پیش از سال ۱۳۳۰ قمری چاپ و انتشار یافته است. طومار صفری با ابیاتی که حکایت از سرآغاز سفر به سرزمین وحی دارد، آغاز می‌گردد:

خدا ز التفات شکرِلله
رو به سوی کعبه وفا کردیم

اما در طومار نیبور، با وجود آنکه تصاویری از مکه و مدینه و اماکن مقدسه در آن ترسیم شده، هیچ شعر و توصیفی از حج‌گزاردن یا اماکن مقدسه سرزمین وحی به چشم نمی‌خورد و اشعار کتابت‌شده پیرامون آن با ابیاتی حاکی از ورود به کربلا و این‌گونه آغاز می‌شود:.

چون که عزم کربلا کردیم
طلب نصرت از خدا کردیم