مریم احمدی| شهربانو، بحث درباره «زن در اندیشه رهبر شهید» تنها به چند توصیه فرهنگی یا اجتماعی محدود نمیشود؛ بلکه با منظومهای فکری روبهرو هستیم که در آن زن، هم محور خانواده است و هم میتواند در متن تحولات اجتماعی نقشآفرین باشد. در این نگاه، زن مسلمان نه در حاشیه تاریخ قرار دارد و نه ناگزیر است برای اثرگذاری از هویت زنانه خود فاصله بگیرد. برای واکاوی دقیقتر این رویکرد و فهم نسبت «زنانگی، مادری و مسئولیت اجتماعی» در این منظومه فکری، به سراغ دکتر فریبا علاسوند، عضو هیئت علمی پژوهشکده زن و خانواده رفتیم. آنچه در ادامه میخوانید، تلاشی است برای فهم یکی از کلیدیترین ابعاد این اندیشه.
علاسوند در ابتدای گفتوگو با اشاره به جایگاه حضرت فاطمه زهرا (س) در منظومه فکری امامین انقلاب میگوید: در بیانات امام خمینی (ره) و رهبر شهید انقلاب، شخصیت حضرت زهرا (س) تنها بهعنوان یک الگوی معنوی یا خانوادگی معرفی نمیشود؛ بلکه بهعنوان شخصیتی معرفی میشود که توانسته است در عین حفظ زنانگی و مادری، نقش هدایتگر و اثرگذار اجتماعی ایفا کند.
او توضیح میدهد که در سخنان رهبر شهید انقلاب، یکی از پرکاربردترین توصیفها درباره حضرت زهرا (س)، تعبیر «زنِ مسئول» یا «زنِ رهبر» است؛ تعبیری که نشان میدهد در نگاه ایشان، مهمترین خصلت بانوی دو عالم تنها در فضایل فردی خلاصه نمیشود، بلکه در احساس مسئولیت نسبت به جامعه تجلی پیدا میکند.
به گفته این پژوهشگر حوزه زنان، این تعبیر در کنار نگاه امام خمینی (ره) به مقامات معنوی حضرت زهرا (س)، یک تصویر کاملتر از این شخصیت ارائه میدهد: امام خمینی (ره) بیشتر بر مقام معنوی حضرت زهرا (س) تأکید میکنند؛ همان جایگاهی که در آن حضرت صدیقه طاهره (س) مخاطب الهامات الهی قرار میگیرد و از مقامی بسیار والا برخوردار است. اما رهبر انقلاب در کنار این بُعد، بر جنبه دیگری نیز تأکید میکنند و آن مسئولیت اجتماعی و رهبری حضرت زهرا (س) است.
علاسوند در ادامه با اشاره به تحلیل رهبر شهید انقلاب از زنان بزرگ تاریخ اسلام توضیح میدهد: وقتی به سه چهره مهم یعنی حضرت خدیجه (س)، حضرت فاطمه (س) و حضرت زینب (س) نگاه میکنیم، میبینیم هر سه در مقاطع حساس تاریخی، نقش رهبری جریان اجتماعی را برعهده داشتهاند. اما نکته مهم این است که این رهبری، به معنای داشتن منصب رسمی یا سیاسی نبوده است. در این نگاه، رهبری بیش از آنکه یک مقام اداری باشد، یک مسئولیت اجتماعی و فرهنگی است؛ مسئولیتی که از آگاهی، بینش و شجاعت شکل میگیرد.
به گفته علاسوند، رهبرشهید معظم انقلاب در توضیح این جایگاه، به روایتی اشاره میکنند که بر اساس آن، امیرالمؤمنین (ع) پیشوای مردان مؤمن در مسیر بهشت هستند و حضرت فاطمه (س) نیز زنان مؤمن را هدایت میکنند. این روایت نشان میدهد که حضرت زهرا (س) برای زنان امت، یک جایگاه هدایتگر دارند؛ یعنی با شیوه زندگی، رفتار و مواضع خود، مسیری را ترسیم میکنند که دیگران میتوانند آن را دنبال کنند.
این فعال حوزه زنان با تأکید بر حفظ هویت زنانه در کنار نقشهای اجتماعی، میگوید: در بیانات رهبر شهید انقلاب بارها بر این نکته تأکید شده که زن باید زن بماند. زن ریحانه است؛ یعنی سرچشمه لطافت، مهر و عاطفه. این نگاه به هیچوجه به معنای محدود کردن زن نیست، بلکه به معنای پاسداشت ویژگیهایی است که هویت زنانه را شکل میدهد.
او ادامه میدهد: گاهی در برخی نگاهها، ارزشمندی زن را در شبیه شدن به مرد تعریف میکنند؛ در حالی که در این منظومه فکری، چنین برداشتی پذیرفته نیست. زنان را با روحیه مردانه و مردان را با روحیه زنانه بار آوردن، نه به سود خانواده است و نه به سود جامعه. زن در نگاه اسلامی میتواند در عرصههای اجتماعی، علمی و فرهنگی فعال باشد، اما این حضور نباید به قیمت از دست رفتن هویت زنانه تمام شود.
علاسوند در بخش دیگری از گفتوگو به جایگاه مادری در این منظومه فکری اشاره میکند و توضیح میدهد: در بیانات رهبرشهید معظم انقلاب، مادری یک نقش حاشیهای یا صرفا زیستی نیست؛ بلکه یک مسئولیت تربیتی عمیق است. ایشان بارها تأکید کردهاند که تربیت انسان، بیش از هر چیز در دستان مادر شکل میگیرد.
او با اشاره به تعبیر مشهور رهبری توضیح میدهد: ایشان میفرمایند فرزند باید با سرانگشتان مادر تربیت شود. این تعبیر نشان میدهد که رابطه مادر و فرزند یک رابطه جایگزینناپذیر است؛ رابطهای که هیچ نهاد آموزشی یا تربیتی نمیتواند آن را به طور کامل جایگزین کند. در این نگاه، مادری تنها به معنای فرزندآوری نیست. مادری یک روحیه و یک نوع کنش تربیتی است؛ روحیهای که میتواند در عرصههای مختلف زندگی اجتماعی نیز بروز پیدا کند.
یکی از نکات کلیدی که دکتر علاسوند بر آن تأکید میکند، ضرورت تربیت دختران با روحیه مسئولیت اجتماعی است. او تشریح میکند: در بیانات رهبر شهید بارها آمده است که زنان باید دارای شخصیت اجتماعی باشند. این یعنی دختران از همان دوران تربیت، باید نسبت به مسائل جامعه حساس شوند؛ باید بدانند در اطرافشان چه میگذرد و نسبت به آن احساس مسئولیت داشته باشند.
این فعال حوزه زنان در ادامه میگوید:چنین تربیتی باعث میشود دغدغههای دختران تنها به مسائل سطحی و ظاهری محدود نشود. «اگر شخصیت اجتماعی در دختران شکل بگیرد، اولویتهای آنها تغییر میکند.
ذهن و فکر و مسئولیت اجتماعی جایگزین دلمشغولیهای کماهمیت میشود». نمونه کامل این شخصیت اجتماعی را میتوان در زندگی حضرت فاطمه (س) مشاهده کرد؛ شخصیتی که حتی در سنین جوانی، نسبت به سرنوشت جامعه اسلامی حساس بود و در بزنگاههای تاریخی، موضعگیری و کنشگری داشت.
دکتر علاسوند میگوید: در این نگاه، زن میتواند هم محور عاطفه و گرمای خانواده باشد و هم در عرصههای اجتماعی نقشآفرین شود. این دو نه تنها با هم تعارض ندارند، بلکه مکمل یکدیگرند. زنان الگو در تاریخ اسلام دقیقا همین مسیر را طی کردهاند. آنها در عین حفظ حریم خانه و تقویت بنیان خانواده، نسبت به جامعه بیتفاوت نبودند و در بزنگاههای تاریخی نقشآفرینی کردند. برآیند این نگاه را میتوان در یک تعبیر خلاصه کرد: زنِ مادرِ رهبر. زنی که هویت زنانه و مادری خود را حفظ میکند، اما در عین حال دارای بینش اجتماعی، مسئولیتپذیری و قدرت هدایتگری است. بازخوانی این الگو در روزهایی که جامعه بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف جایگاه زن در خانواده و اجتماع است، میتواند افق تازهای پیشروی سیاستگذاری فرهنگی و تربیتی بگشاید. در این چارچوب، زن مسلمان نه تنها محور عاطفی خانواده است، بلکه میتواند با حفظ هویت زنانه، به کنشگری آگاهانه و اثرگذار در جامعه نیز دست یابد؛ الگویی که در سیره حضرت فاطمه زهرا (س) تجسم یافته و در بیانات رهبر شهید بارها تأکید شده است.
