«بقیةالله فی ارضه» در زیارت آل‌یاسین چه معنایی دارد؟

حانیه سالم | شهرآرانیوز؛ زیارت آل‌یاسین، دوره‌ای فشرده از امام‌شناسی و معرفت‌افزایی درباره وجود نورانی امام عصر (عج) است. توصیه خود حضرت برای خواندن زیارت، این است: «هر زمان اراده کردید که به‌سبب ما اهل‌بیت به خدا توجه کنید یا اراده کردید به‌سوی ما توجه کنید، بگویید همان‌گونه که خداوند متعال گفته است: سلام علی آل‌یاسین» (طبرسی، الاحتجاج، ج۲، ص۴۹۳). اهل‌بیت (ع) در این دیدگاه، وسایل و ابزاری هستند که خود خداوند برای توجه به ذات اقدسش، تعیین کرده است، از این‌رو آنها که زیارت را شرک می‌پندارند، از این نکته غافل شده‌اند که توجه به حجت‌های الهی و جانشینان خداوند در زمین، نه در عرض پروردگار بلکه در طول توجه به اوست. در همین راستا و با تکیه بر این مبنای معرفتی، قصد داریم به شرح یکی از عمیق‌ترین فراز‌های این زیارت، یعنی جمله نورانی «السَّلامُ‌عَلَیکَ یا بَقِیَّه اللهِ فی‌ارضِه» بپردازیم.

جوهره بقا

السلام‌علیک یا بقیه‌الله فی‌ارضه؛ سلام بر تو‌ای یادگار ماندگار خداوند در زمینش! واژه «بقیه» از ریشه «بقا» به معنای پایندگی و ثبات بر حال نخستین است که نقطه مقابل فنا و ناپایداری است. این اصطلاح، گاهی برای آنچه از چیزی برجای مانده است، به‌کار می‌رود. «باقی» بر دو قسم است: نخست «باقی‌بالذات» که مختص ذات واجب‌الوجود است و در ازل و ابد، بدون هیچ تغییر و فنایی پاینده است. دوم، «باقی‌بالعرض» که اموری را دربر می‌گیرد که پایداری‌شان، نسبی و وابسته به اراده الهی است. «بقیه‌الله» از اسمایی است که به امام زمان (عج) نسبت داده‌اند و به دیگر ائمه (ع) هم نسبت داده‌اند، اما این نسبت برای حضرت حجت (عج) آشکارتر است.

واسطه ادراک

ما که در عالم ماده، گرفتار محدودیت‌های جسمانی و ماهوی هستیم، برای درک حقایق، نیازمند واسطه‌ایم. «بقیه‌الله» به معنای باقی‌مانده ظهور خداست، نه اینکه خدا نتوانسته است کامل ظهور کند، بلکه ما به‌دلیل نقص وجودی، توان درک آن را نداشته‌ایم. حضرت بقیه‌الله (عج) با ظهور خود، باطن و ظاهر را به یکدیگر پیوند می‌دهند. ایشان مظهر کامل پروردگارند که بر جسم ناقص زمینی، نور کمال الهی را می‌تابانند و معرفت مؤمنان را به بلوغ نهایی می‌رسانند.

ظهور پایدار

درمقابل بقیه‌الله، زوال است. آیا امکان دارد خداوند که وجود مطلق است، دچار زوال شود؟ قطعا خیر. اما پرسش اینجاست که نقش اهل‌بیت (ع) در این میان چیست؟ اگر این وجود‌های مقدس و آیینه‌های تمام‌نمای صفات الهی نباشند، فیض وجودی خداوند در عالم کثرت و دنیا، به نحو کامل درک نمی‌شود و به‌نوعی زوال در ادراک ظهور رخ می‌دهد. امام‌صادق (ع) در روایتی می‌فرمایند: «باقیات‌صالحات.»؛ یعنی آن چیزی که باقی است از صالحات انسان، مودت اهل‌بیت (ع) است؛ چراکه آنان بقیه‌الله هستند. وجود آنان، تداوم حضور و ظهور خدا در عالم ماده است تا زمین از فیض الهی، تهی نماند.

در ادامه حتما بخوانید منتظران حقیقی مجاهدان راه مهدی (عج) | رهبر شهید انقلاب حقیقت انتظار را با خونِ خویش امضا کرد

ظهور در دل

عبارت «فی‌ارضه» را در این فراز، علاوه‌بر معنای ظاهری زمین، به «دل» نیز تأویل می‌کنند. اگر ظهور جمعی آن حضرت در زمین هنوز محقق نشده است، ظهور شخصی شان در زمین دل برای هر مؤمنی، ممکن و بلکه ضروری است. پیش از آنکه این خورشید در آفاق جهان طلوع کند، باید در افق جان انسان متجلی شود. کسی که با معرفت قلبی، دل خود را از غبار تعلقات، پاک و آن را به جایگاه حضور امام بدل کند، درنتیجه ظهور کامل، خدا را در آیینه وجود خود تجربه می‌کند؛ تجربه‌ای که حقیقت دین‌داری و کمال عبادت است.

معرفت‌بخشی

شناخت مفهوم بقیه‌الله، درک ما را از نظام هستی متحول می‌کند. وقتی بپذیریم که امام‌زمان (عج) بقیه‌الله فی‌ارضه است، دیگر نگاه ما به دعا و زیارت، نگاهی سطحی نخواهد بود. این شناخت، افق‌های جدیدی را در عبادت می‌گشاید. در احادیث آمده است که در آخرالزمان، نماز آدمیان کامل می‌شود؛ این کمال نماز، محصول کمال معرفت به حجت است. درواقع، حضور بقیه‌الله در زمین و معرفت به آن، آدمی را از نقصان به‌سمت کمال سوق می‌دهد.

عبور از ظواهر

زیارت آل‌یاسین، دعوتی است برای گذار از ظاهر به باطن. با سلام بر «بقیه‌الله»، ما بر تداوم فیض الهی و زوال‌ناپذیری حقیقت نور خدا در زمین، تأکید می‌کنیم. این وجود مقدس، تنها کسی است که می‌تواند حقیقت پنهان عالم را برای ما آشکار سازد. او «بقیه» است؛ یعنی تنها چیزی که از سنخ کمال الهی در زمین، باقی مانده است تا ما را از ضلالت به هدایت و از غفلت به شهود برساند. زیارت او، پیمانی است برای شناخت این حضور تا هم در زمین خاکی و هم در زمین دل، به تماشای ظهور خدا بنشینیم.

منابع: برگرفته از شرح زیارت آل‌یاسین، اثر استاد حائری‌قزوینی و استاد زنجانی.

در ادامه حتما بخوانید حکمت‌ غیبت امام زمان (عج) چیست؟ | آزمونی به بلندای تاریخ